Platón
Protágoras
edición griego español
fuente griego

PRWTAGORAS
 
ETAIROS  SWKRATHS

 

PROTAGORAS
 
Un amigo, Sócrates

ET. Póqen, w3 Sw'krateV, faínñ; h6 dh<la dh> o7ti a1pò kunhgesíou toû perì th>n !Alkibiádou w7ran; kaì mh'n moi kaì prv'hn i1dónti kalòV mèn e1faíneto a1nh>r e5ti, a1nh>r méntoi, w3 Sw'krateV, w7V g! e1n au1toîV h2mîn ei1rh<sqai, kaì pw'gwnoV h5dh u2popimplámenoV.
SW. Ei3ta tí toûto; ou1 sù méntoi 9Omh'rou e1painéthV ei3, o8V e5fh cariestáthn h7bhn ei3nai toû {prw<ton} u2phnh'tou, h8n nûn !AlkibiádhV e5cei;
ET. Tí ou3n tà nûn; h3 par! e1keínou faínñ; kaì pw<V próV se o2 neaníaV diákeitai;
SW. Eu3, e5moige e5doxen, ou1c h7kista dè kaì tñ< nûn h2mérj* kaì gàr pollà u2pèr e1moû ei3pe bohqw<n e1moí, kaì ou3n kaì a5rti a1p! e1keínou e5rcomai. a5topon méntoi tí soi e1qélw ei1peîn* paróntoV gàr e1keínou, ou5te proseîcon tòn noûn, e1pelanqanómhn te au1toû qamá.

St. I
309a

Amigo.- ¿De dónde sales, Sócrates? ¿No es evidente que de andar a la caza de los favores de Alcibíades? Por cierto, el otro día, al verle, me pareció, en verdad, un hombre hermoso todavía y, con todo, un hombre, Sócrates, dicho sea entre nosotros, y apuntándole ya una espesa barba.
Sócrates.- Bueno, ¿y qué? ¿Acaso no eres tú admirador de Homero, el cual dijo que la edad más agradable es la de la primera barba, precisamente la edad que tiene ahora Alcibíades?
Am.- ¿Y cómo están ahora las cosas? ¿Vienes de estar con él? ¿En qué disposición se encuentra el joven contigo?
Sóc.- En buena, me pareció, y especialmente hoy, pues habló mucho en mi favor, prestándome apoyo. Precisamente vengo de estar con él. Sin embargo, voy a decirte algo inimaginable: Pese a estar él presente, no le prestaba atención, y muchas veces me olvidaba de él.

ET. Kaì tí a6n gegonòV ei5h perì sè ka1keînon tosoûton prâgma; ou1 gàr dh'pou tinì kallíoni e1nétuceV a5llv e5n ge tñ<de tñ< pólei.
SW. Kaì polú ge.
ET. Tí fñ'V; a1stv< h6 xénv;
SW. Xénv.
ET. Podapv<;
SW. !Abdhrítñ.
ET. Kaì ou7tw kalóV tiV o2 xénoV e5doxén soi ei3nai, w7ste toû Kleiníou u2éoV kallíwn soi fanh<nai;
SW. Pw<V d! ou1 méllei, w3 makárie, tò sofw'taton kállion faínesqai;
ET. !All! h3 sofv< tini h2mîn, w3 Sw'krateV, e1ntucw>n párei;
SW. Sofwtátv mèn ou3n dh'pou tw<n ge nûn, ei5 soi dokeî sofw'tatoV ei3nai PrwtagóraV.
ET. 0W tí légeiV; PrwtagóraV e1pidedh'mhken;
SW. Tríthn ge h5dh h2méran.
ET. Kaì a5rti a5ra e1keínv suggegonw>V h7keiV;

309c

Am.– ¿Y qué cosa ha podido pasar entre tú y él? Porque, indudablemente, no habrás encontrado en esta ciudad otro más hermoso.
Sóc.– Pues sí; y con mucho.
Am.– ¿Qué dices? ¿Es de aquí o es extranjero?
Sóc.– Extranjero.
Am.– ¿De qué país?
Sóc.– De Abdera.
Am.– ¿Y tan hermoso te ha parecido ese extranjero como para resultarte más hermoso que el hijo de Clinias?
Sóc.– ¿Cómo no ha de ser, mi buen amigo, que lo más sabio me resulte lo más hermoso?
Am.– ¿Pero es acaso un sabio, Sócrates, lo que acabas de encontrarnos?
Sóc.– Pues sí; y, sin duda, al más sabio de los que actualmente viven, si es que Protágoras te parece el más sabio.
Am.– ¡Oh! ¿Qué dices? ¿Ha llegado Protágoras?
Sóc.– Hace ya tres días.
Am.- ¿Y vienes ahora de estar con él?

SW. Pánu ge, pollà kaì ei1pw>n kaì a1koúsaV.
ET. Tí ou3n ou1 dihgh'sw h2mîn th>n sunousían, ei1 mh' sé ti kwlúei, kaqezómenoV e1ntauqí, e1xanasth'saV tòn paîda toutoní;
SW. Pánu mèn ou3n* kaì cárin ge ei5somai, e1àn a1koúhte.
ET. Kaì mh>n kaì h2meîV soí, e1àn légñV.
SW. Diplh< a6n ei5h h2 cáriV. a1ll! ou3n a1koúete.
Th<V gàr parelqoúshV nuktòV tauthsí, e5ti baqéoV o5rqrou, 9IppokráthV, o2 !Apollodw'rou u2òV FáswnoV dè a1delfóV, th>n qúran tñ< bakthríj pánu sfódra e5kroue, kaì e1peidh> au1tv< a1névxé tiV, eu1qùV ei5sw ñ5ei e1peigómenoV, kaì tñ< fwnñ< méga légwn, "#W Sw'krateV," e5fh, "e1grh'goraV h6 kaqeúdeiV;" Kaì e1gw> th>n fwnh>n gnoùV au1toû, "9IppokráthV," e5fhn, "ou4toV* mh' ti new'teron a1ggélleiV;" "Ou1dén g!," h3 d! o7V, "ei1 mh> a1gaqá ge." "Eu3 a6n légoiV," h3n d! e1gw'* "e5sti dè tí, kaì toû e7neka thnikáde a1fíkou;" "PrwtagóraV," e5fh, "h7kei," stàV par! e1moí. "Prv'hn," e5fhn e1gw'* "sù dè a5rti pépusai;" "Nh> toùV qeoúV," e5fh, "e2spéraV ge."

310a

Sóc.- Así es. Y hemos mantenido una larga conversación.
Am.- Entonces, si no tienes inconveniente, ¿por qué no nos la cuentas? Siéntate aquí; ocupa el asiento de este esclavo.
Sóc.- De acuerdo, y lo haré con mucho gusto, si queréis escucharme.
Am.- Y nosotros te lo agradeceremos, si nos la cuentas.
Sóc.- En ese caso, el gusto sería doble. Así que, ea, escuchad: Anoche, antes de amanecer, Hipócrates, hijo de Apolodoro y hermano de Fason, picó insistentemente con su bastón a mi puerta y, una vez que alguien le abrió, al punto entró precipitadamente y, dando grandes voces, dijo: «Sócrates, ¿velas o duermes?». Entonces yo, reconociendo su voz, me dije: «Este es Hipócrates», y le pregunté «¿Qué nuevas me traes?». «Ninguna que no sea buena», replicó. «Enhorabuena, pues -repuse-, pero ¿de qué se trata y por qué vienes a esta hora?». «Protágoras está aquí», dijo, parándose ante mí. «Desde anteayer -repuse-. Pero ¿es que acabas de enterarte?». «¡Por los dioses! -exclamó-, que no me enteré hasta ayer tarde».

Kaì a7ma e1piyhlafh'saV toû skímpodoV e1kaqézeto parà toùV pódaV mou, kaì ei3pen* "9EspéraV dh<ta, mála ge o1yè a1fikómenoV e1x Oi1nóhV. o2 gár toi paîV me o2 SáturoV a1pédra* kaì dh<ta méllwn soi frázein o7ti diwxoímhn au1tón, u2pó tinoV a5llou e1pelaqómhn. e1peidh> dè h3lqon kaì dedeipnhkóteV h3men kaì e1méllomen a1napaúesqai, tóte moi a2delfòV légei o7ti h7kei PrwtagóraV. kaì e5ti mèn e1neceírhsa eu1qùV parà sè i1énai, e5peitá moi lían pórrw e5doxe tw<n nuktw<n ei3nai* e1peidh> dè tácistá me e1k toû kópou o2 u7pnoV a1nh<ken, eu1qùV a1nastàV ou7tw deûro e1poreuómhn." Kaì e1gw> gignw'skwn au1toû th>n a1ndreían kaì th>n ptoíhsin, "Tí ou3n soi," h3n d! e1gw', "toûto; mw<n tí se a1dikeî PrwtagóraV;" Kaì o8V gelásaV, "Nh> toùV qeoúV," e5fh, "w3 Sw'krateV, o7ti ge mónoV e1stì sofóV, e1mè dè ou1 poieî." "!Allà naì mà Día," e5fhn e1gw', "a6n au1tv< didv<V a1rgúrion kaì peíqñV e1keînon, poih'sei kaì sè sofón." "Ei1 gár," h3 d! o7V, "w3 Zeû kaì qeoí, e1n toútv ei5h* w2V ou5t" a6n tw<n e1mw<n e1pilípoimi ou1dèn ou5te tw<n fílwn* a1ll! au1tà taûta kaì nûn h7kw parà sé, i7na u2pèr e1moû dialecqñ<V au1tv<. e1gw> gàr a7ma mèn kaì new'teróV ei1mi, a7ma dè ou1dè e2w'raka Prwtagóran pw'pote ou1d! a1kh'koa ou1dén* e5ti gàr paîV h3 o7te tò próteron e1pedh'mhse. a1llà gár, w3 Sw'krateV, pánteV tòn a5ndra e1painoûsin kaí fasin sofw'taton ei3nai légein* a1llà tí ou1 badízomen par! au1tón, i7na e5ndon

310c

Y, palpando la cama en la oscuridad, se sentó a mis pies y añadió: «Como te lo digo, que fue ayer tarde, a última hora, a mi llegada a Oinoe. Pues mi esclavo Sátiro se había escapado y, si bien pensaba comunicarte que iba a ir a buscarle, sin embargo, me olvidé, no sé por qué. Una vez de vuelta, después de cenar, al ir a acostarnos, fue cuando mi hermano me dijo que Protágoras estaba aquí. Lo primero que pensé fue venir a decírtelo; pero, luego, me pareció que la noche estaba ya demasiado avanzada. Sin embargo, tan pronto como el sueño me libró de la fatiga, me levanté rápidamente y vine para acá». Entonces yo, reconociendo su valentía y su excitación, le dije: «¿Pero en qué te incumbe esto? ¿Te ha ofendido en algo Protágoras?». El, riéndose, contestó: «¡Por los dioses!, Sócrates, ¡Claro que sí! Ya que sólo él es sabio y a mí no me hace tal». «Pero, ¡Por Zeus! –repliqué–, si le ofreces dinero y le convences, te hará sabio». «Si por eso es –dijo–. ¡Por Zeus y todos los dioses! que no escatimaré mi dinero ni el de mis amigos. Y por eso precisamente acudo ahora a tí: Para que le hables de mí, pues yo soy aún demasiado joven y nunca he visto ni oído a Protágoras, ya que la primera vez que vino aquí yo era aún un niño. Pero todos le ensalzan, Sócrates, y dicen que, hablando. es el más sabio. ¿Por qué no vamos a su casa para

katalábwmen; katalúei d!, w2V e1gw> h5kousa, parà Kallíj tv< 9Ipponíkou* a1ll! i5wmen." Kaì e1gw> ei3pon* "Mh'pw, a1gaqé, e1keîse i5wmen –prv> gár e1stin– a1llà deûro e1xanastw<men ei1V th>n au1lh'n, kaì periiónteV au1toû diatríywmen e7wV a6n fw<V génhtai* ei3ta i5wmen. kaì gàr tà pollà PrwtagóraV e5ndon diatríbei, w7ste, qárrei, katalhyómeqa au1tón, w2V tò ei1kóV, e5ndon."
Metà taûta a1nastánteV ei1V th>n au1lh>n periñ<men* kaì e1gw> a1popeirw'menoV toû 9IppokrátouV th<V r2w'mhV dieskópoun au1tòn kaì h1rw'twn, Ei1pé moi, e5fhn e1gw', w3 9IppókrateV, parà Prwtagóran nûn e1piceireîV i1énai, a1rgúrion telw<n e1keínv misqòn u2pèr seautoû, w2V parà tína a1fixómenoV kaì tíV genhsómenoV; w7sper a6n ei1 e1penóeiV parà tòn sautoû o2mw'numon e1lqw>n 9Ippokráth tòn Kv<on, tòn tw<n !Asklhpiadw<n, a1rgúrion teleîn u2pèr sautoû misqòn e1keínv, ei5 tíV se h5reto* "Ei1pé moi, mélleiV teleîn, w3 9IppókrateV, 9Ippokrátei misqòn w2V tíni o5nti;" tí a6n a1pekrínw; –Ei3pon a5n, e5fh, o7ti w2V i1atrv<. –"9WV tíV genhsómenoV;" –9WV i1atróV, e5fh. –Ei1 dè parà Polúkleiton tòn !Argeîon h6 Feidían tòn !Aqhnaîon e1penóeiV a1fikómenoV misqòn u2pèr sautoû teleîn e1keínoiV, ei5 tíV se h5reto* "Teleîn toûto tò a1rgúrion w2V tíni o5nti e1n nv< e5ceiV Polukleítv te kaì Feidíj;" tí a6n a1pekrínw; –Ei3pon a6n w2V a1galmatopoioîV. –"9WV tíV dè genhsómenoV au1tóV;" –Dh<lon o7ti a1galmatopoióV. –Ei3en, h3n d! e1gw'* parà dè dh> Prwtagóran nûn a1fikómenoi e1gw' te kaì sù a1rgúrion e1keínv misqòn e7toimoi e1sómeqa teleîn u2pèr soû, a6n mèn e1xiknh<tai tà h2métera crh'mata kaì toútoiV peíqwmen au1tón, ei1 dè mh', kaì tà tw<n fílwn prosanalískonteV. ei1 ou3n tiV h2mâV perì taûta ou7tw sfódra spoudázontaV e5roito* "Ei1pé moi, w3 Sw'kratéV te kaì 9IppókrateV, w2V tíni o5nti tv< Prwtagórj e1n nv< e5cete crh'mata teleîn;" tí a6n au1tv< a1pokrinaímeqa; tí o5noma a5llo ge legómenon perì Prwtagórou a1koúomen; w7sper perì Feidíou a1galmatopoiòn kaì perì 9Omh'rou poihth'n, tí toioûton perì Prwtagórou a1koúomen; –Sofisth>n dh' toi o1nomázousí ge, w3 Sw'krateV, tòn a5ndra ei3nai, e5fh. –9WV sofistñ< a5ra e1rcómeqa teloûnteV tà crh'mata; –Málista. –Ei1 ou3n kaì

311a

cogerle dentro? se aloja, según he oído, en casa de Calias, el hijo de Hipónico. Vayamos, pues». «Todavía no, buen amigo –repuse–. Es temprano para ir allí. Salgamos, entretanto, al patio, y esperemos, mientras paseamos, a que amanezca. Y, después. vamos. Protágoras pasa mucho tiempo en casa; de modo que, tranquilízate, le cogeremos, seguramente, dentro».
Después de esto, nos levantamos y salimos al patio. Yo, para tantear el ánimo de Hipócrates, le pregunté, al tiempo que le observaba atentamente:
– Dime, Hipócrates; ahora pretendes acudir a Protágoras y gastarte con él tu dinero, pero ¿a qué clase de hombre te diriges? ¿En qué piensas salir convertido de sus manos? Supón que te diera por acudir a tu homónimo, Hipócrates de Cos, el de los Asclepíades, y gastarte con él tu dinero; si alguien te preguntase: «Dime, Hipócrates, ¿piensas gastar tu dinero con Hipócrates en tanto que es qué?». ¿Qué responderías?
– Respondería –dijo–, que en tanto que es médico.
– ¿Y para convertirte en qué?
– En médico –dijo.
– Y si te diera por acudir a Policleto de Argos o a Fidias de Atenas y gastarte con ellos tu dinero, y si alguien te preguntase: «¿Piensas gastar tu dinero con Policleto y con Fidias en tanto que son qué? ¿Qué responderías?
– Respondería que en tanto que son escultores.
–¿Y para convertirte en qué?
– En escultor, evidentemente.
– Pues bien –repuse–, ahora es a Protágoras a quien acudimos tú y yo. Y estamos dispuestos a pagarle por tu instrucción, si es que alcanza nuestra fortuna para con ella convencerle, y, si no, echando mano de la de los amigos. Si alguien, al vernos tan empeñados en este propósito, nos preguntase: «Decidme, Sócrates e Hipócrates, ¿pensáis gastar vuestra fortuna con Protágoras en tanto que es qué?». ¿Qué responderíamos? ¿Por qué otro nombre oímos llamar a Protágoras? Así como a Fidias le llaman escultor y a Homero poeta, a Protágoras ¿qué nombre se le da?
– A este hombre, Sócrates. Le llaman sofista.
– Entonces, ¿vamos a gastar nuestra fortuna con él en tanto que sofista?
– Exactamente.

toûtó tíV se proséroito* "Au1tòV dè dh> w2V tíV genhsómenoV e5rcñ parà tòn Prwtagóran;" –Kaì o8V ei3pen e1ruqriásaV –h5dh gàr u2péfainén ti h2méraV, w7ste katafanh< au1tòn genésqai –Ei1 mén ti toîV e5mprosqen e5oiken, dh<lon o7ti sofisth>V genhsómenoV. –Sù dé, h3n d! e1gw', pròV qew<n, ou1k a6n ai1scúnoio ei1V toùV /EllhnaV sautòn sofisth>n parécwn; –Nh> tòn Día, w3 Sw'krateV, ei5per ge a8 dianooûmai crh> légein. –!All! a5ra, w3 9IppókrateV, mh> ou1 toiaúthn u2polambáneiV sou th>n parà Prwtagórou máqhsin e5sesqai, a1ll! oi7aper h2 parà toû grammatistoû e1géneto kaì kiqaristoû kaì paidotríbou; toútwn gàr sù e2kásthn ou1k e1pì técnñ e5maqeV, w2V dhmiourgòV e1sómenoV, a1ll! e1pì paideíj, w2V tòn i1diw'thn kaì tòn e1leúqeron prépei. –Pánu mèn ou3n moi dokeî, e5fh, toiaúth mâllon ei3nai h2 parà Prwtagórou máqhsiV.
Oi3sqa ou3n o8 mélleiV nûn práttein, h5 se lanqánei; h3n d! e1gw'. –Toû péri; –/Oti mélleiV th>n yuch>n th>n sautoû parasceîn qerapeûsai a1ndrí, w2V fñ'V, sofistñ<* o7ti dé pote o2 sofisth'V e1stin, qaumázoim! a6n ei1 oi3sqa. kaítoi ei1 toût! a1gnoeîV, ou1dè o7tv paradídwV th>n yuch>n oi3sqa, ou5t! ei1 a1gaqv< ou5t! ei1 kakv< prágmati. –Oi3maí g!, e5fh, ei1dénai. –Lége dh', tí h2gñ< ei3nai tòn sofisth'n; –!Egw> mén, h3 d! o7V, w7sper tou5noma légei, toûton ei3nai tòn tw<n sofw<n e1pisth'mona. –Ou1koûn, h3n d! e1gw', toûto mèn e5xesti légein kaì perì zwgráfwn kaì perì tektónwn, o7ti ou4toí ei1sin oi2 tw<n sofw<n e1pisth'moneV* a1ll! ei5 tiV e5roito h2mâV, "Tw<n tí sofw<n ei1sin oi2 zwgráfoi e1pisth'moneV," ei5poimen a5n pou au1tv< o7ti tw<n pròV th>n a1pergasían th>n tw<n ei1kónwn, kaì ta3lla ou7twV. ei1 dé tiV e1keîno e5roito, "9O dè sofisth>V tw<n tí sofw<n e1stin;" tí a6n a1pokrinoímeqa au1tv<; poíaV e1rgasíaV e1pistáthV; –Tí a6n ei5poimen au1tòn ei3nai, w3 Sw'krateV, h6 e1pistáthn toû poih<sai deinòn légein; –%IswV a5n, h3n d! e1gw', a1lhqh< légoimen, ou1 méntoi i2kanw<V ge* e1rwth'sewV gàr e5ti h2 a1pókrisiV h2mîn deîtai, perì o7tou o2 sofisth>V deinòn poieî légein* w7sper o2 kiqaristh>V deinòn dh'pou poieî légein perì ou4per kaì e1pisth'mona, perì kiqarísewV* h3 gár; –Naí. –Ei3en* o2 dè dh> sofisth>V perì tínoV deinòn poieî légein; –Dh<lon o7ti perì ou4per kaì e1pístasqai; –Ei1kóV ge. tí dh' e1stin toûto perì ou4 au1tóV te e1pisth'mwn e1stìn o2 sofisth>V kaì tòn maqhth>n

312a

– Y si alguien te preguntase: «Acudes a Protágoras para convertirte ¿en qué?»
Entonces él se ruborizó (ya empezaba a amanecer, por lo que su rostro resultaba visible) y respondió:
– Si el caso es como los anteriores, es evidente que para convertirme en sofista.
– ¡Por los dioses! –repuse–, ¿No te avergonzarías de aparecer tú mismo ante los helenos como un sofista?
– ¡Por Zeus!. Ciertamente que sí, Sócrates, si he de decir lo que siento.
– Pero, entonces, Hipócrates, ¿no es cierto que tú piensas que el aprendizaje con Protágoras será tal cual fue el aprendizaje con el maestro de primeras letras, de cítara y de gimnasia? En efecto, aprendiste cada una de estas disciplinas, no para ejercerlas como profesional, sino para educarte como conviene a cualquier ciudadano libre.
– Exactamente así –respondió– entiendo yo el aprendizaje con Protágoras.
– ¿Te das cuenta, entonces –dije–, de lo que vas a hacer, o no te percatas?
– ¿De qué?
– De que vas a encomendar el cuidado de tu alma a un hombre que es, como dices, un sofista; mas qué es un sofista, mucho me extraña que lo sepas. Y si desconoces esto, no sabes tampoco a quién entregas tu alma, ni si el propósito es bueno o malo.
– Creo saberlo, –repuso.
– Dime, entonces, ¿qué piensas que es un sofista?
– Pienso que, como el nombre indica, es aquél que es entendido en cosas sabias.
– Lo mismo, –repliqué–, cabe decir de los pintores y de los arquitectos: Ellos son entendidos en cosas sabias. Ahora bien, si alguien nos preguntase: «¿En qué cosas son entendidos los pintores?», le responderíamos, probablemente, que en las cosas concernientes a la producción de imágenes; y así del resto. Si, de la misma manera, nos preguntasen: «¿En qué cosas sabias es entendido el sofista?» ¿Qué le responderíamos? ¿En qué oficio es maestro?
– ¿Qué íbamos a responder, Sócrates, sino que es maestro en hacer que uno hable hábilmente?
– Con eso, repuse, diríamos, sin duda, la verdad, pero no suficiente, pues esa respuesta nos exige otra pregunta: ¿Sobre qué hace el sofista que uno hable hábilmente? El citarista, por ejemplo, hace, sin duda, que uno hable hábilmente sobre aquello en lo que es entendido; lo concerniente a la cítara, ¿no?
– Exacto.
– Bien. Y el sofista, ¿sobre qué hace que uno hable hábilmente? ¿No es evidente que sobre lo que él conoce?
– Naturalmente.
– ¿Y qué es eso en lo que el sofista es entendido y hace entendido a su discípulo?

poieî; –Mà Dí!, e5fh, ou1kéti e5cw soi légein.
Kaì e1gw> ei3pon metà toûto* Tí ou3n; oi3sqa ei1V oi4ón tina kíndunon e5rcñ u2poqh'swn th>n yuch'n; h6 ei1 mèn tò sw<ma e1pitrépein se e5dei tv diakinduneúonta h6 crhstòn au1tò genésqai h6 ponhrón, pollà a6n perieskéyw ei5t! e1pitreptéon ei5te ou5, kaì ei1V sumboulh>n toúV te fílouV a6n parekáleiV kaì toùV oi1keíouV skopoúmenoV h2méraV sucnáV* o8 dè perì pleíonoV toû sw'matoV h2gñ<, th>n yuch'n, kaì e1n v4 pánt! e1stìn tà sà h6 eu3 h6 kakw<V práttein, crhstoû h6 ponhroû au1toû genoménou, perì dè toútou ou5te tv< patrì ou5te tv< a1delfv< e1pekoinw'sw ou5te h2mw<n tw<n e2taírwn ou1dení, ei5t! e1pitreptéon ei5te kaì ou1 tv< a1fikoménv toútv xénv th>n sh>n yuch'n, a1ll! e2spéraV a1koúsaV, w2V fñ'V, o5rqrioV h7kwn perì mèn toútou ou1déna lógon ou1dè sumboulh>n poiñ<, ei5te crh> e1pitrépein sautòn au1tv< ei5te mh', e7toimoV d! ei3 a1nalískein tá te sautoû kaì tà tw<n fílwn crh'mata, w2V h5dh diegnwkw>V o7ti pántwV sunestéon Prwtagórj, o8n ou5te gignw'skeiV, w2V fñ'V, ou5te dieílexai ou1depw'pote, sofisth>n d! o1nomázeiV, tòn dè sofisth>n o7ti pot! e5stin faínñ a1gnow<n, v4 mélleiV sautòn e1pitrépein; –Kaì o8V a1koúsaV, %Eoiken, e5fh, w3 Sw'krateV, e1x w4n sù légeiV. –#Ar! ou3n, w3 9IppókrateV, o2 sofisth>V tugcánei w6n e5mporóV tiV h6 káphloV tw<n a1gwgímwn, a1f! w4n yuch> tréfetai; faínetai gàr e5moige toioûtóV tiV. –Tréfetai dé, w3 Sw'krateV, yuch> tíni; –Maqh'masin dh'pou, h3n d! e1gw'. kaì o7pwV ge mh', w3 e2taîre, o2 sofisth>V e1painw<n a8 pwleî e1xapath'sñ h2mâV, w7sper oi2 perì th>n toû sw'matoV trofh'n, o2 e5mporóV te kaì káphloV. kaì gàr ou4toí pou w4n a5gousin a1gwgímwn ou5te au1toì i5sasin o7ti crhstòn h6 ponhròn perì tò sw<ma, e1painoûsin dè pánta pwloûnteV, ou5te oi2 w1noúmenoi par! au1tw<n, e1àn mh' tiV túcñ gumnastikòV h6 i1atròV w5n. ou7tw dè kaì oi2 tà maqh'mata periágonteV katà tàV póleiV kaì pwloûnteV kaì kaphleúonteV tv< a1eì e1piqumoûnti e1painoûsin mèn pánta a8 pwloûsin, táca d! a5n tineV, w3 a5riste, kaì toútwn a1gnooîen w4n pwloûsin o7ti crhstòn h6 ponhròn pròV th>n yuch'n* w2V d! au7twV kaì oi2 w1noúmenoi par! au1tw<n, e1àn mh' tiV túcñ perì th>n yuch>n au3 i1atrikòV w5n. ei1 mèn ou3n sù tugcáneiV e1pisth'mwn toútwn tí crhstòn kaì ponhrón, a1sfaléV soi w1neîsqai maqh'mata kaì parà Prwtagórou kaì par! a5llou o2touoûn* ei1 dè mh', o7ra, w3

313 a

– ¡Por Zeus!, –replicó–, no sé contestarte.
Entonces yo le dije:
– ¿Cómo? ¿No te das cuenta del peligro en el que vas a poner tu alma? Si tuvieras que confiar tu cuerpo a alguien, corriendo el riesgo de resultar mejorado o dañado, ¿acaso no mirarías mucho si deberías o no confiarlo y dedicarías muchos días a pedir consejos a los amigos y allegados? Pero, cuando se trata de algo que estimas más que tu cuerpo, esto es, tu alma, de la que depende toda tu felicidad o tu desdicha, según resulte mejorada o dañada, sobre eso no consultas ni con tu padre ni con tu hermano ni con ninguno de nuestros amigos, si debes confiar o no tu alma a ese extranjero que acaba de llegar, sino que te enteras ayer tarde, según dices, de su llegada y ya hoy, antes de amanecer, pones manos a la obra, sin reflexionar y sin consultar si es conveniente confiarte a él o no. Y estás dispuesto, además, a gastar toda tu fortuna y la de tus amigos, dando por hecho que, de cualquier forma, debes unirte a Protágoras, a quien no conoces, como confiesas, ni has tratado nunca; a quien llamas sofista, pero con un manifiesto desconocimiento de qué es un sofista, a quien vas a confiarte.
Al oír esto, repuso:
– Por lo que acabas de decir, Sócrates, eso parece.
– ¿No es cierto, Hipócrates, que el sofista es una especie de comerciante o traficante de mercancías de las que se alimenta el alma? Al menos, a mí eso me parece.
– ¿Pero de qué se alimenta el alma, Sócrates?
– De las enseñanzas, indudablemente, –repuse–. De modo que, amigo mío, no nos vaya a engañar el sofista, alabando lo que vende, como los que venden alimentos del cuerpo, los comerciante y traficantes. Porque éstos negocian con mercancías, de las que ni ellos mismos saben cuál es provechosa o perjudicial para el cuerpo (pues, al venderlas, las alaban todas), ni lo saben los que se las compran, a no ser que alguno sea, por casualidad, maestro de gimnasia o médico. Así también, los que llevan las enseñanzas por las ciudades, vendiéndolas y traficando con ellas, ante quien siempre está dispuesto a comprar, alaban todo lo que venden. Mas, probablemente, algunos de éstos, querido amigo, desconocen qué, de lo que venden, es provechoso o perjudicial para el alma; y lo mismo cabe decir de los que les compran, a no ser que alguno sea también, por casualidad, médico del alma. Por lo tanto, si eres entendido en cuál de estas mercancías es provechosa y cuál perjudicial, puedes ir seguro a comprar las enseñanzas a Protágoras o a cualquier otro.

makárie, mh> perì toîV filtátoiV kubeúñV te kaì kinduneúñV. kaì gàr dh> kaì polù meízwn kíndunoV e1n tñ< tw<n maqhmátwn w1nñ< h6 e1n tñ< tw<n sitíwn. sitía mèn gàr kaì potà priámenon parà toû kaph'lou kaì e1mpórou e5xestin e1n a5lloiV a1ggeíoiV a1poférein, kaì prìn déxasqai au1tà ei1V tò sw<ma piónta h6 fagónta, kataqémenon oi5kade e5xestin sumbouleúsasqai, parakalésanta tòn e1pai+onta, o7ti te e1destéon h6 potéon kaì o7ti mh', kaì o2póson kaì o2póte* w7ste e1n tñ< w1nñ< ou1 mégaV o2 kíndunoV. maqh'mata dè ou1k e5stin e1n a5llv a1ggeív a1penegkeîn, a1ll! a1nágkh kataqénta th>n timh>n tò máqhma e1n au1tñ< tñ< yucñ< labónta kaì maqónta a1piénai h6 beblamménon h6 w1felhménon. taûta ou3n skopw'meqa kaì metà tw<n presbutérwn h2mw<n* h2meîV gàr e5ti néoi w7ste tosoûton prâgma dielésqai. nûn méntoi, w7sper w2rmh'samen, i5wmen kaì a1koúswmen toû a1ndróV, e5peita a1koúsanteV kaì a5lloiV a1nakoinwsw'meqa* kaì gàr ou1 mónoV PrwtagóraV au1tóqi e1stín, a1llà kaì 9IppíaV o2 !HleîoV –oi3mai dè kaì Pródikon tòn Keîon –kaì a5lloi polloì kaì sofoí.
Dóxan h2mîn taûta e1poreuómeqa* e1peidh> dè e1n tv< proqúrv e1genómeqa, e1pistánteV perí tinoV lógou dielegómeqa, o8V h2mîn katà th>n o2dòn e1népesen* i7n! ou3n mh> a1telh>V génoito, a1llà diaperanámenoi ou7twV e1síoimen, stánteV e1n tv< proqúrv dielegómeqa e7wV sunwmologh'samen a1llh'loiV. dokeî ou3n moi, o2 qurwróV, eu1noûcóV tiV, kath'kouen h2mw<n, kinduneúei dè dià tò plh<qoV tw<n sofistw<n a5cqesqai toîV foitw<sin ei1V th>n oi1kían* e1peidh> goûn e1kroúsamen th>n qúran, a1noíxaV kaì i1dw>n h2mâV, "%Ea," e5fh, "sofistaí tineV* ou1 scolh> au1tv<*" kaì a7ma a1mfoîn toîn ceroîn th>n qúran pánu proqúmwV w2V oi4óV t! h3n e1ph'raxen. kaì h2meîV pálin e1kroúomen, kaì o8V e1gkeklñménhV th<V qúraV a1pokrinómenoV ei3pen, "#W a5nqrwpoi," e5fh, "ou1k a1khkóate o7ti ou1 scolh> au1tv<;" "!All! w1gaqé," e5fhn e1gw', "ou5te parà Kallían h7komen ou5te sofistaí e1smen. a1llà qárrei* Prwtagóran gár toi deómenoi i1deîn h5lqomen* ei1sággeilon ou3n." mógiV ou3n pote h2mîn a7nqrwpoV a1névxen th>n qúran.
!Epeidh> dè ei1sh'lqomen, katelábomen Prwtagóran e1n tv< prostv'v peripatoûnta, e2xh<V d! au1tv< sumperiepátoun e1k mèn toû e1pì qátera KallíaV o2 9Ipponíkou kaì o2

314a

Pero si no, procura, mi buen amigo, no arriesgar ni poner en peligro lo más preciado, pues mucho mayor riesgo se corre en la compra de enseñanzas que en la de alimentos. Porque quien compra comida o bebida al traficante o al comerciante puede transportar esto en otros recipientes y, depositándolo en casa, antes de proceder a beberlo o comerlo, puede llamar a un entendido para pedirle consejo sobre lo que es comestible o potable y lo que no, y en qué cantidad y cuándo; de modo que no se corre gran riesgo en la compra. Pero las enseñanzas no se pueden transportar en otro recipiente, sino que, una vez pagado su precio, necesariamente, el que adquiere una enseñanza marcha ya, llevándola en su propia alma, dañado o beneficiado. Por consiguiente, examinemos estas cuestiones con quienes tienen más edad que nosotros, pues somos aún jóvenes para resolver un asunto tal. Ahora, no obstante, vayamos, como habíamos decidido, y escuchemos a ese hombre; y luego, al oírle, consultemos también con otros, ya que Protágoras no está allí solo, sino que están Hipias de Elis y también, creo, Pródico de Ceos y muchos otros asimismo sabios.
Tomada esta resolución, nos pusimos en marcha. Una vez que llegamos ante la puerta principal, nos detuvimos a discutir una cuestión que habíamos venido tratando por el camino; y para no dejarla inconclusa, sino zanjarla antes de entrar, nos paramos a discutir, hasta que nos pusimos de acuerdo. Me parece que el portero, un eunuco, nos oyó; y es muy probable que, a causa de la multitud de sofistas, estuviese malhumorado con los que llegaban a la casa; así es que, una vez que llamamos a la puerta, nos abrió y dijo al vernos: «¡Vaya!, más sofistas. No se puede pasar». Y agarrando la puerta con ambas manos, la cerró de golpe. Nosotros llamamos de nuevo y él, con la puerta cerrada, nos respondió: «¿No habéis oído que no se puede pasar?». «Buen hombre –repuse yo–, no venimos a ver a Calias ni somos sofistas; no tengas cuidado; es a Protágoras a quien buscamos y queremos ver. Anúncianos, pues». A regañadientes, por fin, nos abrió la puerta.
Una vez que entramos, encontramos a Protágoras paseando en el pórtico. A su vera le acompañaban en el paseo, a un lado, Calias,

a1delfòV au1toû o2 o2momh'trioV, PáraloV o2 PerikléouV, kaì CarmídhV o2 GlaúkwnoV, e1k dè toû e1pì qátera o2 e7teroV tw<n PerikléouV XánqippoV, kaì FilippídhV o2 Filomh'lou kaì !AntímoiroV o2 MendaîoV, o7sper eu1dokimeî málista tw<n Prwtagórou maqhtw<n kaì e1pì técnñ manqánei, w2V sofisth>V e1sómenoV. toútwn dè oi8 o5pisqen h1koloúqoun e1pakoúonteV tw<n legoménwn tò mèn polù xénoi e1faínonto –ou8V a5gei e1x e2kástwn tw<n pólewn o2 PrwtagóraV, di! w4n diexércetai, khlw<n tñ< fwnñ< w7sper !OrfeúV, oi2 dè katà th>n fwnh>n e7pontai kekhlhménoi –h3san dé tineV kaì tw<n e1picwríwn e1n tv< corv<. toûton tòn coròn málista e5gwge i1dw>n h7sqhn, w2V kalw<V hu1laboûnto mhdépote e1mpodw>n e1n tv< prósqen ei3nai Prwtagórou, a1ll! e1peidh> au1tòV a1nastréfoi kaì oi2 met! e1keínou, eu3 pwV kaì e1n kósmv periescízonto ou4toi oi2 e1ph'kooi e5nqen kaì e5nqen, kaì e1n kúklv periiónteV a1eì ei1V tò o5pisqen kaqístanto kállista.
Tòn dè met! ei1senóhsa, e5fh /OmhroV, 9Ippían tòn !Hleîon, kaqh'menon e1n tv< kat! a1ntikrù prostv'v e1n qrónv* perì au1tòn d! e1káqhnto e1pì báqrwn !EruxímacóV te o2 !Akoumenoû kaì FaîdroV o2 MurrinoúsioV kaì %Andrwn o2 !AndrotíwnoV kaì tw<n xénwn polîtaí te au1toû kaì a5lloi tinéV. e1faínonto dè perì fúsew'V te kaì tw<n metew'rwn a1stronomikà a5tta dierwtân tòn 9Ippían, o2 d! e1n qrónv kaqh'menoV e2kástoiV au1tw<n diékrinen kaì diexñ'ei tà e1rwtw'mena.
Kaì mèn dh> kaì Tántalón ge ei1seîdon –e1pedh'mei gàr a5ra kaì PródikoV o2 KeîoV –h3n dè e1n oi1kh'matí tini, v4 prò toû mèn w2V tamieív e1crh<to 9IppónikoV, nûn dè u2pò toû plh'qouV tw<n kataluóntwn o2 KallíaV kaì toûto e1kkenw'saV xénoiV katálusin pepoíhken. o2 mèn ou3n PródikoV e5ti katékeito, e1gkekalumménoV e1n kvdíoiV tisìn kaì strw'masin kaì mála polloîV, w2V e1faíneto* parekáqhnto dè au1tv< e1pì taîV plhsíon klínaiV PausaníaV te o2 e1k Keraméwn kaì metà Pausaníou néon ti e5ti meirákion, w2V mèn e1gv3mai kalón te ka1gaqòn th>n fúsin, th>n d! ou3n i1déan pánu kalóV. e5doxa a1koûsai o5noma au1tv< ei3nai !Agáqwna, kaì ou1k a6n qaumázoimi ei1 paidikà Pausaníou tugcánei w5n. toûtó t! h3n tò meirákion, kaì tw> !Adeimántw a1mfotérw, o7 te Kh'pidoV kaì o2 Leukolofídou, kaì a5lloi tinèV e1faínonto* perì dè w4n dielégonto ou1k e1dunámhn e5gwge maqeîn e5xwqen, kaíper liparw<V e5cwn a1koúein toû Prodíkou –pássofoV gár moi

315a

hijo de Hipónico, y su hermano de madre Paralo, hijo de Pericles, y Cármides, hijo de Glaucon; al otro lado, el otro hijo de Pericles, Jantipo, y Filipides, hijo de Filomeno, y Antimero de Mende, el cual es considerado como el mejor discípulo de Protágoras y está ejercitando el arte para ser sofista. De los que detrás les daban séquito, escuchando la conversación, la mayoría parecían extranjeros de los que Protágoras recluta de todas las ciudades por las que pasa, atrayéndolos con su voz como Orfeo; y ellos, atraídos por su voz, le siguen. También había algunos de aquí en el coro. Sentí un gran placer al contemplar este coro y ver con qué primor procuraban no cortar jamás el paso a Protágoras, sino que, tan pronto como éste daba media vuelta junto con sus más inmediatos seguidores, al punto los oyentes de detrás se dividían en perfecto orden y, desplazándose hacia derecha e izquierda en círculo, se colocaban siempre detrás con toda destreza.
«Después de él reconocí», con palabras de Homero, a Hipias de Elis sentado en un sillón al otro lado del pórtico. A su alrededor estaban sentados en bancos Erixímaco, hijo de Acumenos, y Fedro, el de Mirrinusia, y Andron, hijo de Androtión, y extranjeros, conciudadanos suyos, y algunos otros. Me pareció que estaban haciendo a Hipias algunas preguntas sobre astronomía relativa a la naturaleza y a los meteoros, y que éste, sentado en su sillón, las analizaba una por una y trataba minuciosamente las preguntas.
«Y vi también a Tántalo»: Pues, en efecto, se hospedaba allí también Pródico de Ceos. Se hallaba en una habitación que Hipónico había antes usado como almacén, pero que ahora Calias, a causa de la cantidad de huéspedes, había desocupado y convertido en alojamiento para los extranjeros. Pródico estaba aún acostado, envuelto en pieles y mantas, y por cierto que eran muchas, según parecía. Estaban sentados junto a él en los lechos próximos Pausanias el de Ceramis y con éste un joven adolescente aún, con las mejores cualidades naturales, creo, y, ciertamente, de aspecto hermosísimo; me pareció oír que su nombre era Agatón y no me extrañaría que fuera el amor de Pausanias. Además de este adolescente, estaban los dos Adimantos: el hijo de Ceps y el de Leucolófides, y algunos otros. Desde fuera no pude llegar a enterarme de qué discutían, aunque estaba deseoso de oír a Pródico, pues, a mi entender, es el hombre más sabio y divino;

dokeî a2nh>r ei3nai kaì qeîoV –a1llà dià th>n barúthta th<V fwnh<V bómboV tiV e1n tv< oi1kh'mati gignómenoV a1safh< e1poíei tà legómena.
Kaì h2meîV mèn a5rti ei1selhlúqemen, katópin dè h2mw<n e1peish<lqon !AlkibiádhV te o2 kalóV, w2V fñ>V sù kaì e1gw> peíqomai, kaì KritíaV o2 Kallaíscrou.
9HmeîV ou3n w2V ei1sh'lqomen, e5ti smíkr! a5tta diatríyanteV kaì taûta diaqeasámenoi prosñ<men pròV tòn Prwtagóran, kaì e1gw> ei3pon* #W Prwtagóra, pròV sé toi h5lqomen e1gw' te kaì 9IppokráthV ou4toV.
Póteron, e5fh, mónv boulómenoi dialecqh<nai h6 kaì metà tw<n a5llwn;
9Hmîn mén, h3n d! e1gw', ou1dèn diaférei* a1koúsaV dè ou4 e7neka h5lqomen, au1tòV skéyai.
Tí ou3n dh' e1stin, e5fh, ou4 e7neka h7kete;
9IppokráthV o7de e1stìn mèn tw<n e1picwríwn, !Apollodw'rou u2óV, oi1kíaV megálhV te kaì eu1daímonoV, au1tòV dè th>n fúsin dokeî e1námilloV ei3nai toîV h2likiw'taiV. e1piqumeîn dé moi dokeî e1llógimoV genésqai e1n tñ< pólei, toûto dè oi5etaí oi2 málist! a6{n} genésqai, ei1 soì suggénoito* taût! ou3n h5dh sù skópei, póteron perì au1tw<n mónoV oi5ei deîn dialégesqai pròV mónouV, h6 met! a5llwn.
!Orqw<V, e5fh, promhqñ<, w3 Sw'krateV, u2pèr e1moû. xénon gàr a5ndra kaì i1ónta ei1V póleiV megálaV, kaì e1n taútaiV peíqonta tw<n néwn toùV beltístouV a1poleípontaV tàV tw<n a5llwn sunousíaV, kaì oi1keíwn kaì o1qneíwn, kaì presbutérwn kaì newtérwn, e2autv< suneînai w2V beltíouV e1soménouV dià th>n e2autoû sunousían, crh> eu1labeîsqai tòn taûta práttonta* ou1 gàr smikroì perì au1tà fqónoi te gígnontai kaì a5llai dusméneiaí te kaì e1piboulaí. e1gw> dè th>n sofistikh>n técnhn fhmì mèn ei3nai palaián, toùV dè metaceirizoménouV au1th>n tw<n palaiw<n a1ndrw<n, fobouménouV tò e1pacqèV au1th<V, próschma poieîsqai kaì prokalúptesqai, toùV mèn poíhsin, oi4on /Omhrón te kaì 9Hsíodon kaì Simwnídhn, toùV dè au3 teletáV te kaì crhsmvdíaV, toùV a1mfí te !Orféa kaì Mousaîon* e1níouV dé tinaV ñ5sqhmai kaì gumnastikh'n, oi4on %IkkoV te o2 TarantînoV kaì o2 nûn e5ti w6n ou1denòV h7ttwn sofisth>V 9HródikoV o2 ShlumbrianóV, tò dè a1rcaîon MegareúV* mousikh>n dè !Agaqoklh<V te o2 u2méteroV próschma e1poih'sato, mégaV w6n sofisth'V, kaì PuqokleídhV o2 KeîoV kaì a5lloi polloí. ou4toi pánteV, w7sper légw, fobhqénteV tòn fqónon taîV técnaiV taútaiV parapetásmasin e1crh'santo. e1gw> dè toútoiV a7pasin

316a

pero, a causa de la extrema gravedad de su voz, se producía un runrún en la habitación que hacía confuso lo que decía.
Nada más entrar nosotros, entraron detrás Alcibíades, «el hermoso», como tú dices y yo apruebo, y Critias, hijo de Callescro. Después de ultimar unos detalles que nos quedaban por tratar, nos dirigimos a Protágoras y le dije:
– Protágoras, venimos a verte, Hipócrates, aquí presente y yo.
– ¿Queréis –repuso– hablar conmigo a solas o delante de todos?
– A nosotros –respondí– nos es indiferente; una vez oigas el motivo de nuestra visita, decide tú mismo.
– ¿Cuál es, pues, el motivo por el que habéis venido?
– Hipócrates, aquí presente, es compatriota nuestro, hijo de Apolodoro, de casa grande y próspera, y rivaliza en cualidades naturales con los de su misma edad. Según creo, desea llegar a ser ilustre en la ciudad y piensa que lo conseguirá, si te frecuenta. Por lo tanto, tú verás si crees que es preciso hablar de esto solos o ante todos.
– Bien están, Sócrates, las precauciones que tomas para conmigo, porque el extranjero que va por las ciudades y persuade a los jóvenes más ilustres a que abandonen la compañía de todos: la de los suyos y la de los extraños, la de los mayores y la de los jóvenes, para que le sigan y se hagan mejores en su compañía, ese hombre, digo, ha de actuar con sumo tacto al llevar esto a cabo, pues no son pocas las envidias, los odios e insidias que por este motivo se originan. Yo, por mi parte, sostengo que el arte de la sofística es antiguo, pero que los antiguos que la ejercían, por temor a los odios que ésta conlleva, la enmascaraban y ocultaban, unos con la poesía, como Homero, Hesíodo o Simónides; otros con las celebraciones mistéricas y las profecías, como Orfeo y Museo; algunos, he observado, con la gimnasia, como Iccos de Tarento y, en la actualidad, el sofista no inferior a ninguno, Heródico de Selimbria, oriundo de Megara; Agatocles, compatriota vuestro y gran sofista, así como Pitóclides de Ceos y otros muchos la enmascaraban con la música.
Todos ellos, como digo, por temor a la envidia, emplearon estas artes como pretexto. Yo, en cambio, no estoy de acuerdo con

katà toûto ei3nai ou1 sumféromai* h2goûmai gàr au1toùV ou5 ti diapráxasqai o8 e1boulh'qhsan –ou1 gàr laqeîn tw<n a1nqrw'pwn toùV dunaménouV e1n taîV pólesi práttein, w4nper e7neka taût! e1stìn tà prosch'mata* e1peì oi7 ge polloì w2V e5poV ei1peîn ou1dèn ai1sqánontai, a1ll! a7tt! a6n ou4toi diaggéllwsi, taûta u2mnoûsin –tò ou3n a1podidráskonta mh> dúnasqai a1podrânai, a1llà katafanh< ei3nai, pollh> mwría kaì toû e1piceirh'matoV, kaì polù dusmenestérouV parécesqai a1nágkh toùV a1nqrw'pouV* h2goûntai gàr tòn toioûton pròV toîV a5lloiV kaì panoûrgon ei3nai. e1gw> ou3n toútwn th>n e1nantían a7pasan o2dòn e1lh'luqa, kaì o2mologw< te sofisth>V ei3nai kaì paideúein a1nqrw'pouV, kaì eu1lábeian taúthn oi3mai beltíw e1keínhV ei3nai, tò o2mologeîn mâllon h6 e5xarnon ei3nai* kaì a5llaV pròV taútñ e5skemmai, w7ste, sùn qev< ei1peîn, mhdèn deinòn páscein dià tò o2mologeîn sofisth>V ei3nai. kaítoi pollá ge e5th h5dh ei1mì e1n tñ< técnñ* kaì gàr kaì tà súmpanta pollá moí e1stin –ou1denòV o7tou ou1 pántwn a6n u2mw<n kaq! h2likían path>r ei5hn –w7ste polú moi h7distón e1stin, ei5 ti boúlesqe, perì toútwn a2pántwn e1nantíon tw<n e5ndon o5ntwn tòn lógon poieîsqai.
Kaì e1gw' –u2pw'pteusa gàr boúlesqai au1tòn tv< te Prodíkv kaì tv< 9Ippíj e1ndeíxasqai kaì kallwpísasqai o7ti e1rastaì au1toû a1figménoi ei3men –Tí ou3n, e5fhn e1gw', ou1 kaì Pródikon kaì 9Ippían e1kalésamen kaì toùV met! au1tw<n, i7na e1pakoúswsin h2mw<n;
Pánu mèn ou3n, e5fh o2 PrwtagóraV.
Boúlesqe ou3n, o2 KallíaV e5fh, sunédrion kataskeuáswmen, i7na kaqezómenoi dialéghsqe;
!Edókei crh<nai* a7smenoi dè pánteV h2meîV, w2V a1kousómenoi a1ndrw<n sofw<n, kaì au1toí te a1ntilabómenoi tw<n báqrwn kaì tw<n klinw<n kateskeuázomen parà tv< 9Ippíj –e1keî gàr prouJph<rce tà báqra –e1n dè toútv KallíaV te kaì !AlkibiádhV h2kéthn a5gonte tòn Pródikon, a1nasth'santeV e1k th<V klínhV, kaì toùV metà toû Prodíkou.
!Epeì dè pánteV sunekaqezómeqa, o2 PrwtagóraV, Nûn dh> a5n, e5fh, légoiV, w3 Sw'krateV, e1peidh> kaì oi7de páreisin, perì w4n o1lígon próteron mneían

317a

ninguno de ellos en este punto. Creo, en efecto, que no han conseguido lo que pretendían, pues no han logrado pasar inadvertidos ante los poderosos de las ciudades, debido a los cuáles, precisamente, se usan estas máscaras, porque la mayoría, por así decir, no se entera de nada, sino que corea lo que aquéllos le predican. Ahora bien, el no poder huir, cuando se está huyendo, sino quedar al descubierto, es mayor locura incluso que el intento; necesariamente se crea uno muchos más enemigos, porque piensan que ese tal es, además de otras cosas, un astuto malvado. Por eso yo he tomado el camino contrario: confieso abiertamente que soy sofista y que educo a los hombres; y pienso que esta precaución es mejor que aquélla, y que es preferible esta confesión que aquel disimulo. Además de esto, he tomado otras precauciones para, gracias a un dios, no sufrir ningún daño por confesar que soy sofista, pese a los muchos años que llevo ejerciendo, pues tengo ya muchos en total: no hay, en efecto, nadie de entre vosotros de quien yo no pudiera por la edad ser padre. Por lo tanto, mucho me agradaría, Si queréis, conversar sobre todo esto en presencia de todos los que están aquí dentro.
Entonces yo, sospechando que quería exhibirse ante Pródico e Hipias y jactarse de que nosotros hubiéramos acudido prendados de él, le dije:
– ¿Por qué no llamamos a Pródico y a Hipias y a sus acompañantes para que nos escuchen?
– Perfectamente, –repuso Protágoras.
– ¿Queréis, dijo Calias, que preparemos aquí asientos para que disputéis sentados? Nos pareció bien: Todos estábamos encantados porque íbamos a escuchar a hombres sabios. Tomando bancos y lechos, los colocamos junto a Hipias, porque había allí bancos de antes. Entretanto, llegaron Calias y Alcibíades trayendo consigo a Pródico, a quien habían levantado de la cama, y a los que estaban con Pródico.
Cuando nos hubimos sentado todos, Protágoras dijo:
– Repite ahora, Sócrates, una vez que están éstos presentes, lo que poco ha me recordabas

e1poioû pròV e1mè u2pèr toû neanískou.
Kaì e1gw> ei3pon o7ti 9H au1th' moi a1rch' e1stin, w3 Prwtagóra, h7per a5rti, perì w4n a1fikómhn. 9IppokráthV gàr o7de tugcánei e1n e1piqumíj w6n th<V sh<V sunousíaV* o7ti ou3n au1tv< a1pobh'setai, e1án soi sunñ<, h2déwV a5n fhsi puqésqai. tosoûtoV o7 ge h2méteroV lógoV.
9Upolabw>n ou3n o2 PrwtagóraV ei3pen* #W neaníske, e5stai toínun soi, e1àn e1moì sunñ<V, ñ4 a6n h2mérj e1moì suggénñ, a1piénai oi5kade beltíoni gegonóti, kaì e1n tñ< u2steraíj tau1tà taûta* kaì e2kásthV h2méraV a1eì e1pì tò béltion e1pididónai.
Kaì e1gw> a1koúsaV ei3pon* #W Prwtagóra, toûto mèn ou1dèn qaumastòn légeiV, a1llà ei1kóV, e1peì ka6n sú, kaíper thlikoûtoV w6n kaì ou7twV sofóV, ei5 tíV se didáxeien o8 mh> tugcánoiV e1pistámenoV, beltíwn a6n génoio. a1llà mh> ou7twV, a1ll! w7sper a6n ei1 au1tíka mála metabalw>n th>n e1piqumían 9IppokráthV o7de e1piqumh'seien th<V sunousíaV toútou toû neanískou toû nûn newstì e1pidhmoûntoV, Zeuxíppou toû 9Hraklew'tou, kaì a1fikómenoV par! au1tón, w7sper parà sè nûn, a1koúseien au1toû tau1tà taûta a7per soû, o7ti e2kásthV h2méraV sunw>n au1tv< beltíwn e5stai kaì e1pidw'sei, ei1 au1tòn e1panéroito* "Tí dh> fñ>V beltíw e5sesqai kaì ei1V tí e1pidw'sein;" ei5poi a6n au1tv< o2 ZeúxippoV o7ti pròV grafikh'n* ka6n ei1 !Orqagórj tv< Qhbaív suggenómenoV, a1koúsaV e1keínou tau1tà taûta a7per soû, e1panéroito au1tòn ei1V o7ti beltíwn kaq! h2méran e5stai suggignómenoV e1keínv, ei5poi a6n o7ti ei1V au5lhsin* ou7tw dh> kaì sù ei1pè tv< neanískv kaì e1moì u2pèr toútou e1rwtw<nti, 9IppokráthV o7de Prwtagórj suggenómenoV, ñ4 a6n au1tv< h2mérj suggénhtai, beltíwn a5peisi genómenoV kaì tw<n a5llwn h2merw<n e2kásthV ou7twV e1pidw'sei ei1V tí, w3 Prwtagóra, kaì perì toû;
Kaì o2 PrwtagóraV e1moû taûta a1koúsaV, Sú te kalw<V e1rwtâªV, e5fh, w3 Sw'krateV, kaì e1gw> toîV kalw<V e1rwtw<si caírw a1pokrinómenoV. 9IppokráthV gàr par! e1mè a1fikómenoV ou1 peísetai a7per a6n e5paqen a5llv tv suggenómenoV tw<n sofistw<n. oi2 mèn gàr a5lloi lwbw<ntai toùV néouV* tàV gàr técnaV au1toùV pefeugótaV a5kontaV pálin au3 a5gonteV e1mbállousin ei1V técnaV, logismoúV te kaì a1stronomían kaì gewmetrían kaì mousikh>n didáskonteV –kaì a7ma ei1V tòn 9Ippían a1pébleyen –parà d! e1mè a1fikómenoV maqh'setai ou1 perì a5llou tou h6 perì ou4 h7kei. tò dè máqhmá e1stin eu1boulía perì tw<n oi1keíwn, o7pwV a6n a5rista th>n au2toû oi1kían

318a

en favor de este joven.
– Protágoras –repuse–, el comienzo es el mismo que el de antes, por lo que respecta al motivo de nuestra visita: Hipócrates, aquí presente, está ansioso de tu compañía; le gustaría oír decir qué obtendrá si te sigue.
Tales fueron nuestras palabras. Tomando la palabra Protágoras, dijo:
– Joven, esto tendrás, si me sigues: En cuanto convivas un día conmigo, volverás a casa siendo mejor, y al día siguiente, lo mismo, y todos los días progresarás a más.
Al oír esto, repuse:
– Protágoras, nada sorprendente tiene lo que dices, sino que es lo más natural; pues incluso tú, pese a los muchos años que tienes y lo sabio que eres, si alguien te enseñase lo que no alcanzas a saber, llegarías a ser mejor. Pero no es esa la cuestión. Supongamos que, de pronto, Hipócrates cambia de idea y desea la compañía de ese joven recién llegado a la ciudad, Zeuxipo de Heraclea, y acudiendo a él, como ahora a tí, escucha de él lo mismo que ha escuchado de tí: que cada día que pase con él se hará mejor y progresará. Si le preguntase: «¿En qué dices que me haré mejor y progresaré?». Zeuxipo respondería que en pintura. Y si frecuentase a Ortágoras de Tebas y, al escuchar de él lo mismo que ha escuchado de tí, le preguntase que en qué iba a ser mejor cada día pasado con él, éste respondería que en el arte de tocar la flauta. Respóndenos, pues, del mismo modo a este joven y a mí, cuando te preguntamos: «Si Hipócrates, aquí presente, frecuenta a Protágoras, en cuanto pase un día con él, volverá siendo mejor, y así. cada día, progresará; pero, ¿en qué?, Protágoras, y ¿sobre qué?».
Protágoras, al oír esto respondió:
– Sócrates, preguntas con habilidad y a mí me gusta responder a los que preguntan con habilidad. Si Hipócrates acude a mí, no tendrá que soportar los inconvenientes que soportaría frecuentando a cualquier otro de los sofistas pues todos ellos causan perjuicio a los jóvenes: Estos huyen de las artes y aquéllos de nuevo les empujan, contra su voluntad, a ellas, haciéndoles aprender cálculo, astronomía, geometría, música, (y, al decir esto, miraba a Hipias). En cambio, quien acuda a mí, no aprenderá otra cosa que aquello a lo que viene. Lo que yo enseño es la prudencia: en los asuntos familiares, para que administre su casa

dioikoî, kaì perì tw<n th<V pólewV, o7pwV tà th<V pólewV dunatw'tatoV a6n ei5h kaì práttein kaì légein.
#Ara, e5fhn e1gw', e7pomaí sou tv< lógv; dokeîV gár moi légein th>n politikh>n técnhn kaì u2piscneîsqai poieîn a5ndraV a1gaqoùV polítaV.
Au1tò mèn ou3n toûtó e1stin, e5fh, w3 Sw'krateV, tò e1pággelma o8 e1paggéllomai.
#H kalón, h3n d! e1gw', técnhma a5ra kékthsai, ei5per kékthsai* ou1 gár ti a5llo próV ge sè ei1rh'setai h6 a7per now<. e1gw> gàr toûto, w3 Prwtagóra, ou1k v5mhn didaktòn ei3nai, soì dè légonti ou1k e5cw o7pwV [a6n] a1pistw<. o7qen dè au1tò h2goûmai ou1 didaktòn ei3nai mhd! u2p! a1nqrw'pwn paraskeuastòn a1nqrw'poiV, díkaióV ei1mi ei1peîn. e1gw> gàr !AqhnaíouV, w7sper kaì oi2 a5lloi /EllhneV, fhmì sofoùV ei3nai. o2rw< ou3n, o7tan sullegw<men ei1V th>n e1kklhsían, e1peidàn mèn perì oi1kodomíaV ti déñ prâxai th>n pólin, toùV oi1kodómouV metapempoménouV sumboúlouV perì tw<n oi1kodomhmátwn, o7tan dè perì nauphgíaV, toùV nauphgoúV, kaì ta3lla pánta ou7twV, o7sa h2goûntai maqhtá te kaì didaktà ei3nai* e1àn dé tiV a5lloV e1piceirñ< au1toîV sumbouleúein o8n e1keînoi mh> oi5ontai dhmiourgòn ei3nai, ka6n pánu kalòV ñ3 kaì ploúsioV kaì tw<n gennaíwn, ou1dén ti mâllon a1podécontai, a1llà katagelw<si kaì qoruboûsin, e7wV a6n h6 au1tòV a1postñ< o2 e1piceirw<n légein kataqorubhqeíV, h6 oi2 toxótai au1tòn a1felkúswsin h6 e1xárwntai keleuóntwn tw<n prutánewn. perì mèn ou3n w4n oi5ontai e1n técnñ ei3nai, ou7tw diapráttontai* e1peidàn dé ti perì tw<n th<V pólewV dioikh'sewV déñ bouleúsasqai, sumbouleúei au1toîV a1nistámenoV perì toútwn o2moíwV mèn téktwn, o2moíwV dè calkeùV skutotómoV, e5mporoV naúklhroV, ploúsioV pénhV, gennaîoV a1gennh'V, kaì toútoiV ou1deìV toûto e1piplh'ttei w7sper toîV próteron, o7ti ou1damóqen maqw'n, ou1dè o5ntoV didaskálou ou1denòV au1tv<, e5peita sumbouleúein e1piceireî* dh<lon gàr o7ti ou1c h2goûntai didaktòn ei3nai. mh> toínun o7ti tò koinòn th<V pólewV ou7twV e5cei, a1llà i1díj h2mîn oi2 sofw'tatoi kaì a5ristoi tw<n politw<n taúthn th>n a1reth>n h8n e5cousin ou1c oi4oí te a5lloiV paradidónai* e1peì Periklh<V, o2 toutwnì tw<n neanískwn path'r, toútouV a8 mèn didaskálwn ei5ceto

319a

perfectamente; y en los asuntos públicos, para que sea el mejor dispuesto en el actuar y en el hablar.
– Vamos a ver –repuse– si interpreto bien tus palabras. Me parece que te refieres al arte de la política y que te comprometes a hacer de los hombres buenos ciudadanos.
– Esa es, exactamente, Sócrates, la oferta que hago.
– ¡Qué hermoso arte posees!, si realmente lo posees. No te voy a decir otra cosa que lo que pienso. Yo creía, Protágoras, que esto no era enseñable, si bien no sé cómo voy a disentir de tu afirmación. Y es justo que te diga por qué pienso que ni es enseñable ni los hombres pueden transmitírselo unos a otros. En efecto, yo opino, al igual que todos los demás helenos, que los atenienses son sabios. Y observo, cuando nos reunimos en asamblea, que si la ciudad necesita realizar una construcción, llaman a los arquitectos para que aconsejen sobre la construcción a realizar. Si de construcciones navales se trata, llaman a los armadores. Y así en todo aquello que piensan es enseñable y aprendible. Y si alguien, a quien no se considera profesional, se pone a dar consejos, por hermoso, por rico y por noble que sea, no se le hace por ello más caso, sino que, por el contrario, se burlan de él y le abuchean, hasta que, o bien el tal consejero se larga él mismo, obligado por los gritos, o bien los guardianes, por orden de los presidentes le echan fuera o le apartan de la tribuna. Así es como acostumbran a actuar en los asuntos que consideran dependientes de las artes. Pero si hay que deliberar sobre la administración de la ciudad, se escucha por igual el consejo de todo aquél que toma la palabra, ya sea carpintero, herrero o zapatero, comerciante o patrón de barco, rico o pobre, noble o vulgar; y nadie le reprocha, como en el caso anterior, que se ponga a dar consejos sin conocimientos y sin haber tenido maestro. Evidentemente, es porque piensan que esto no es enseñable. Y no sólo ocurre así en los asuntos comunitarios de la ciudad, sino que, también en los privados, los ciudadanos más sabios y mejores son incapaces de transmitir a otros esa virtud que ellos poseen. Así, Pericles, por ejemplo, padre de estos dos jóvenes, los ha educado conveniente y cuidadosamente en todo aquello

kalw<V kaì eu3 e1paídeusen, a8 dè au1tòV sofóV e1stin ou5te au1tòV paideúei ou5te tv a5llv paradídwsin, a1ll! au1toì periiónteV némontai w7sper a5fetoi, e1án pou au1tómatoi peritúcwsin tñ< a1retñ<. ei1 dè boúlei, Kleinían, tòn !Alkibiádou toutoui: new'teron a1delfón, e1pitropeúwn o2 au1tòV ou4toV a1nh>r Periklh<V, dediw>V perì au1toû mh> diafqarñ< dh> u2pò !Alkibiádou, a1pospásaV a1pò toútou, kataqémenoV e1n !ArífronoV e1paídeue* kaì prìn e8x mh<naV gegonénai, a1pédwke toútv ou1k e5cwn o7ti crh'saito au1tv<. kaì a5llouV soi pampóllouV e5cw légein, oi8 au1toì a1gaqoì o5nteV ou1déna pw'pote beltíw e1poíhsan ou5te tw<n oi1keíwn ou5te tw<n a1llotríwn. e1gw> ou3n, w3 Prwtagóra, ei1V taûta a1poblépwn ou1c h2goûmai didaktòn ei3nai a1reth'n* e1peidh> dé sou a1koúw taûta légontoV, kámptomai kaì oi3maí tí se légein dià tò h2geîsqaí se pollw<n mèn e5mpeiron gegonénai, pollà dè memaqhkénai, tà dè au1tòn e1xhurhkénai. ei1 ou3n e5ceiV e1nargésteron h2mîn e1pideîxai w2V didaktón e1stin h2 a1reth', mh> fqonh'sñV a1ll! e1pídeixon.
!All!, w3 Sw'krateV, e5fh, ou1 fqonh'sw* a1llà póteron u2mîn, w2V presbúteroV newtéroiV, mûqon légwn e1pideíxw h6 lógv diexelqw'n;
Polloì ou3n au1tv< u2pélabon tw<n parakaqhménwn o2potérwV boúloito ou7twV diexiénai. Dokeî toínun moi, e5fh, cariésteron ei3nai mûqon u2mîn légein.
#Hn gár pote crónoV o7te qeoì mèn h3san, qnhtà dè génh ou1k h3n. e1peidh> dè kaì toútoiV crónoV h3lqen ei2marménoV genésewV, tupoûsin au1tà qeoì gh<V e5ndon e1k gh<V kaì puròV meíxanteV kaì tw<n o7sa purì kaì gñ< keránnutai. e1peidh> d! a5gein au1tà pròV fw<V e5mellon, prosétaxan Promhqeî kaì !Epimhqeî kosmh<saí te kaì neîmai dunámeiV e2kástoiV w2V prépei. Promhqéa dè paraiteîtai !EpimhqeùV au1tòV neîmai, "NeímantoV dé mou," e5fh, "e1pískeyai*" kaì ou7tw peísaV némei. némwn dè toîV mèn i1scùn a5neu tácouV prosh<pten, toùV d! a1sqenestérouV tácei e1kósmei* toùV dè w7plize, toîV d! a5oplon didoùV fúsin a5llhn tin! au1toîV e1mhcanâto dúnamin ei1V swthrían. a8 mèn gàr au1tw<n smikróthti h5mpiscen, pthnòn fugh>n h6 katágeion oi5khsin

320a

que depende de maestros; en cambio, en aquello que él mismo es sabio, ni los educa él ni se los encomienda a ningún otro, sino que les deja pastar libremente, como animales sueltos, por si encuentran casualmente la virtud por sí mismos. Si quieres, he aquí otro ejemplo: Este mismo Pericles, siendo tutor de Calias, hermano menor de Alcibíades, aquí presente, y temiendo que aquél fuera corrompido por Alcibíades, le separó de éste y encargó a Arifrón de su educación. Pero no habían pasado seis meses, cuando Arifrón, no sabiendo qué hacer con él, se lo devolvió a Pericles.
Podría citarte otros muchos que, siendo virtuosos, jamás pudieron hacer mejores a nadie: ni a propios ni a extraños.
A la vista de estos ejemplos, Protágoras, desconfío de que la virtud sea enseñable, pero, cuando te oigo decir tales cosas, me siento confundido y empiezo a creer lo que dices, convencido, como estoy, de la gran experiencia que posees, debida a lo mucho que has aprendido y a lo que tú mismo has descubierto. Por eso, si puedes demostrarnos con mayor claridad que la virtud es enseñable, no rehuses, sino demuéstralo.
– No rehusaré, Sócrates –repuso–. Pero ¿preferís que lo demuestre, como un anciano con jóvenes, relatando un mito, o prosiguiendo con un discurso razonado?
Muchos de los que allí estaban sentados le dijeron que lo expusiese como quisiese.
– Si es así –repuso–, creo que resultará más agradable que os relate un mito.
Era un tiempo en el que existían los dioses, pero no las especies mortales. Cuando a éstas les llegó, marcado por el destino, el tiempo de la génesis, los dioses las modelaron en las entrañas de la tierra, mezclando tierra, fuego y cuantas materias se combinan con fuego y tierra. Cuando se disponían sacarlas a la luz, mandaron a Prometeo y a Epimeteo que las revistiesen de facultades distribuyéndolas convenientemente entre ellas. Epimeteo pidió a Prometeo que le permitiese a él hacer la distribución. «Una vez yo haya hecho la distribución, dijo, tú la supervisas». Con este permiso comienza a distribuir. Al distribuir, a unos les proporporcionaba fuerza, pero no rapidez, en tanto que revestía de rapidez a otras más débiles. Dotaba de armas a unas en tanto que para aquéllas, a las que daba una naturaleza inerme, ideaba otra facultad para su salvación. A las que daba un cuerpo pequeño, les dotaba de alas para huir o de escondrijos para guarnecerse, en tanto que a las que daba

e5nemen* a8 dè hu3xe megéqei, tv<de au1tv< au1tà e5svzen* kaì ta3lla ou7twV e1panisw<n e5nemen. taûta dè e1mhcanâto eu1lábeian e5cwn mh' ti génoV a1iJstwqeíh* e1peidh> dè au1toîV a1llhlofqoriw<n diafugàV e1ph'rkese, pròV tàV e1k DiòV w7raV eu1máreian e1mhcanâto a1mfiennùV au1tà puknaîV te qrixìn kaì stereoîV dérmasin, i2kanoîV mèn a1mûnai ceimw<na, dunatoîV dè kaì kaúmata, kaì ei1V eu1nàV i1oûsin o7pwV u2párcoi tà au1tà taûta strwmnh> oi1keía te kaì au1tofuh>V e2kástv* kaì u2podw<n tà mèn o2plaîV, tà dè [qrixìn kaì] dérmasin stereoîV kaì a1naímoiV. tou1nteûqen trofàV a5lloiV a5llaV e1xepórizen, toîV mèn e1k gh<V botánhn, a5lloiV dè déndrwn karpoúV, toîV dè r2ízaV* e5sti d! oi4V e5dwken ei3nai trofh>n zv'wn a5llwn borán* kaì toîV mèn o1ligogonían prosh<ye, toîV d! a1naliskoménoiV u2pò toútwn polugonían, swthrían tv< génei porízwn. a7te dh> ou3n ou1 pánu ti sofòV w6n o2 !EpimhqeùV e5laqen au2tòn katanalw'saV tàV dunámeiV ei1V tà a5loga* loipòn dh> a1kósmhton e5ti au1tv< h3n tò a1nqrw'pwn génoV, kaì h1pórei o7ti crh'saito. a1poroûnti dè au1tv< e5rcetai PromhqeùV e1piskeyómenoV th>n nomh'n, kaì o2r⪠tà mèn a5lla zv<a e1mmelw<V pántwn e5conta, tòn dè a5nqrwpon gumnón te kaì a1nupódhton kaì a5strwton kaì a5oplon* h5dh dè kaì h2 ei2marménh h2méra parh<n, e1n ñ4 e5dei kaì a5nqrwpon e1xiénai e1k gh<V ei1V fw<V. a1poríj ou3n scómenoV o2 PromhqeùV h7ntina swthrían tv< a1nqrw'pv eu7roi, kléptei 9Hfaístou kaì !AqhnâV th>n e5ntecnon sofían sùn purí –a1mh'canon gàr h3n a5neu puròV au1th>n kthth'n tv h6 crhsímhn genésqai –kaì ou7tw dh> dwreîtai a1nqrw'pv. th>n mèn ou3n perì tòn bíon sofían a5nqrwpoV taútñ e5scen, th>n dè politikh>n ou1k ei3cen* h3n gàr parà tv< Dií. tv< dè Promhqeî ei1V mèn th>n a1krópolin th>n toû DiòV oi5khsin ou1kéti e1necw'rei ei1selqeîn –pròV dè kaì ai2 DiòV fulakaì foberaì h3san –ei1V dè tò th<V !AqhnâV kaì 9Hfaístou oi5khma tò koinón, e1n v4 e1filotecneíthn, laqw>n ei1sércetai, kaì kléyaV th'n te e5mpuron técnhn th>n toû 9Hfaístou kaì th>n a5llhn th>n th<V !AqhnâV dídwsin a1nqrw'pv, kaì e1k toútou eu1poría mèn

321a

un cuerpo grande, precisamente mediante él, las salvaba.
De este modo equitativo iba distribuyendo las restantes facultades. Y las ideaba tomando la precaución de que ninguna especie fuese aniquilada. Cuando les suministró los medios para evitar las destrucciones mutuas, ideó defensas contra el rigor de las estaciones enviadas por Zeus: las cubrió con pelo espeso y piel gruesa, aptos para protegerse del frío invernal y del calor ardiente, y, además, para que cuando fueran a acostarse, les sirvieran de abrigo natural y adecuado a cada cual. A unas les puso en los pies cascos y a otras piel gruesa sin sangre. Después de esto, suministró alimentos distintos a cada una: A unas hierbas de la tierra; a otras, frutos de los árboles; y a otras, raíces. Y hubo especies a las que permitió alimentarse con la carne de otros animales. Concedió a aquéllas escasa descendencia, y a éstos, devorados por aquéllas, gran fecundidad; procurando, así, salvar la especie.
Pero como Epimeteo no era del todo sabio, gastó, sin darse cuenta, todas las facultades en los brutos. Pero quedaba aún sin equipar la especie humana y no sabía qué hacer. Hallándose en este trance, llega Prometeo para supervisar la distribución. Ve a todos los animales armoniosamente equipados y al hombre, en cambio, desnudo, sin calzado, sin abrigo e inerme. Y ya era inminente el día señalado por el destino en el que el hombre debía salir de la tierra a la luz. Ante la imposibilidad de encontrar un medio de salvación para el hombre, Prometeo roba a Hefesto y a Atenea la sabiduría de las artes junto con el fuego (ya que sin el fuego era imposible que aquélla fuese adquirida por nadie o resultase útil) y se la ofrece, así, como regalo al hombre. Con ella recibió el hombre la sabiduría para conservar su vida, pero no recibió la sabiduría política, porque estaba en poder de Zeus y a Prometeo no le estaba permitido acceder a la mansión de Zeus, en la acrópolis, a cuya entrada había dos guardianes terribles. Pero entró furtivamente al taller común de Atenea y Hefesto en el que practican juntos sus artes y, robando el arte del fuego de Hefesto y las demás de Atenea, se las dio al hombre. Y, debido a esto, el hombre adquiere los recursos necesarios para la vida,

a1nqrw'pv toû bíou gígnetai, Promhqéa dè di! !Epimhqéa u7steron, ñ4per légetai, kloph<V díkh meth<lqen.
!Epeidh> dè o2 a5nqrwpoV qeíaV metésce moíraV, prw<ton mèn dià th>n toû qeoû suggéneian zv'wn mónon qeoùV e1nómisen, kaì e1peceírei bwmoúV te i2drúesqai kaì a1gálmata qew<n* e5peita fwnh>n kaì o1nómata tacù dihrqrw'sato tñ< técnñ, kaì oi1kh'seiV kaì e1sqh<taV kaì u2podéseiV kaì strwmnàV kaì tàV e1k gh<V trofàV hu7reto. ou7tw dh> pareskeuasménoi kat! a1rcàV a5nqrwpoi v5koun sporádhn, póleiV dè ou1k h3san* a1pw'llunto ou3n u2pò tw<n qhríwn dià tò pantacñ< au1tw<n a1sqenésteroi ei3nai, kaì h2 dhmiourgikh> técnh au1toîV pròV mèn trofh>n i2kanh> bohqòV h3n, pròV dè tòn tw<n qhríwn pólemon e1ndeh'V –politikh>n gàr técnhn ou5pw ei3con, h4V méroV polemikh' –e1zh'toun dh> a2qroízesqai kaì sv'zesqai ktízonteV póleiV* o7t! ou3n a2qroisqeîen, h1díkoun a1llh'louV a7te ou1k e5conteV th>n politikh>n técnhn, w7ste pálin skedannúmenoi diefqeíronto. ZeùV ou3n deísaV perì tv< génei h2mw<n mh> a1póloito pân, 9Ermh<n pémpei a5gonta ei1V a1nqrw'pouV ai1dw< te kaì díkhn, i7n! ei3en pólewn kósmoi te kaì desmoì filíaV sunagwgoí. e1rwt⪠ou3n 9Ermh<V Día tína ou3n trópon doíh díkhn kaì ai1dw< a1nqrw'poiV* "Póteron w2V ai2 técnai nenémhntai, ou7tw kaì taútaV neímw; nenémhntai dè w4de* ei4V e5cwn i1atrikh>n polloîV i2kanòV i1diw'taiV, kaì oi2 a5lloi dhmiourgoí* kaì díkhn dh> kaì ai1dw< ou7tw qw< e1n toîV a1nqrw'poiV, h6 e1pì pántaV neímw;" "!Epì pántaV," e5fh o2 ZeúV, "kaì pánteV metecóntwn* ou1 gàr a6n génointo póleiV, ei1 o1lígoi au1tw<n metécoien w7sper a5llwn tecnw<n* kaì nómon ge qèV par! e1moû tòn mh> dunámenon ai1doûV kaì díkhV metécein kteínein w2V nóson pólewV." ou7tw dh', w3 Sw'krateV, kaì dià taûta oi7 te a5lloi kaì !Aqhnaîoi, o7tan mèn perì a1reth<V tektonikh<V ñ3 lógoV h6 a5llhV tinòV dhmiourgikh<V, o1lígoiV oi5ontai meteînai sumboulh<V, kaì e1án tiV e1ktòV w6n tw<n o1lígwn sumbouleúñ, ou1k a1nécontai, w2V sù fñ'V –ei1kótwV, w2V e1gw'

322a

pero sobre Prometeo, por culpa de Epimeteo, recayó luego, según se cuenta, el castigo de robo.
El hombre, una vez que participó de una porción divina, fue el único de los animales que, a causa de este parentesco divino, primeramente reconoció a los dioses y comenzó a erigir altares e imágenes de dioses. Luego, adquirió rápidamente el arte de articular sonidos vocales y nombres, e inventó viviendas, vestidos, calzado, abrigos, alimentos de la tierra. Equipados de este modo, los hombres vivían al principio dispersos y no había ciudades, siendo, así, aniquilados por las fieras, al ser en todo más débiles que ellas. El arte que profesaban constituía un medio, adecuado para alimentarse, pero insuficiente para la guerra contra las fieras, porque no poseían aún el arte de la política, del que el de la guerra es una parte. Buscaron la forma de reunirse y salvarse construyendo ciudades, pero, una vez reunidos, se ultrajaban entre sí por no poseer el arte de la política, de modo que, al dispersarse de nuevo, perecían. Entonces Zeus, temiendo que nuestra especie quedase exterminada por completo, envió a Hermes para que llevase a los hombres el pudor y la justicia, a fin de que rigiesen las ciudades la armonía y los lazos comunes de amistad. Preguntó, entonces, Hermes a Zeus la forma de repartir la justicia y el pudor entre los hombres: «¿Las distribuyo como fueron distribuidas las demás artes? Pues éstas fueron distribuidas así: Con un solo hombre que posea el arte de la medicina, basta para tratar a muchos, legos en la materia; y lo mismo ocurre con los demás profesionales. ¿Reparto así la justicia y el pudor entre los hombres, o bien las distribuyo entre todos?». «Entre todos, respondió Zeus; y que todos participen de ellas; porque si participan de ellas sólo unos pocos, como ocurre con las demás artes, jamás habrá ciudades. Además, establecerás en mi nombre esta ley: Que todo aquél que sea incapaz de participar del pudor y de la justicia sea eliminado, como una peste, de la ciudad».
Ahí tienes, Sócrates, por qué los atenienses, al igual que los demás pueblos, cuando deliberan sobre la virtud en arquitectura o en cualquier otra profesión, sólo a unos pocos les consideran con derecho a dar consejos. Y si alguien que no sea de éstos se pone a dar consejos, no le toleran, como tú dices, y con razón, añado yo. Pero cuando se ponen a

fhmi –o7tan dè ei1V sumboulh>n politikh<V a1reth<V i5wsin, h8n deî dià dikaiosúnhV pâsan i1énai kaì swfrosúnhV, ei1kótwV a7pantoV a1ndròV a1nécontai, w2V pantì prosh<kon taúthV ge metécein th<V a1reth<V h6 mh> ei3nai póleiV. au7th, w3 Sw'krateV, toútou ai1tía.
/Ina dè mh> oi5ñ a1patâsqai w2V tv< o5nti h2goûntai pánteV a5nqrwpoi pánta a5ndra metécein dikaiosúnhV te kaì th<V a5llhV politikh<V a1reth<V, tóde au3 labè tekmh'rion. e1n gàr taîV a5llaiV a1retaîV, w7sper sù légeiV, e1án tiV fñ< a1gaqòV au1lhth>V ei3nai, h6 a5llhn h2ntinoûn técnhn h8n mh' e1stin, h6 katagelw<sin h6 calepaínousin, kaì oi2 oi1keîoi prosiónteV nouqetoûsin w2V mainómenon* e1n dè dikaiosúnñ kaì e1n tñ< a5llñ politikñ< a1retñ<, e1án tina kaì ei1dw<sin o7ti a5dikóV e1stin, e1àn ou4toV au1tòV kaq! au2toû ta1lhqh< légñ e1nantíon pollw<n, o8 e1keî swfrosúnhn h2goûnto ei3nai, ta1lhqh< légein, e1ntaûqa manían, kaí fasin pántaV deîn fánai ei3nai dikaíouV, e1ánte w3sin e1ánte mh', h6 maínesqai tòn mh> prospoioúmenon [dikaiosúnhn]* w2V a1nagkaîon ou1déna o7ntin! ou1cì a2mw<V gé pwV metécein au1th<V, h6 mh> ei3nai e1n a1nqrw'poiV.
/Oti mèn ou3n pánt! a5ndra ei1kótwV a1podécontai perì taúthV th<V a1reth<V súmboulon dià tò h2geîsqai pantì meteînai au1th<V, taûta légw* o7ti dè au1th>n ou1 fúsei h2goûntai ei3nai ou1d! a1pò toû au1tomátou, a1llà didaktón te kaì e1x e1pimeleíaV paragígnesqai v4 a6n paragígnhtai, toûtó soi metà toûto peirásomai a1podeîxai. o7sa gàr h2goûntai a1llh'louV kakà e5cein a5nqrwpoi fúsei h6 túcñ, ou1deìV qumoûtai ou1dè nouqeteî ou1dè didáskei ou1dè kolázei toùV taûta e5contaV, i7na mh> toioûtoi w3sin, a1ll! e1leoûsin* oi4on toùV ai1scroùV h6 smikroùV h6 a1sqeneîV tíV ou7twV a1nóhtoV w7ste ti toútwn e1piceireîn poieîn; taûta mèn gàr oi3mai i5sasin o7ti fúsei te kaì túcñ toîV a1nqrw'poiV gígnetai, tà kalà kaì ta1nantía toútoiV* o7sa dè e1x e1pimeleíaV kaì a1skh'sewV kaì didach<V oi5ontai gígnesqai a1gaqà a1nqrw'poiV, e1án tiV taûta mh> e5cñ, a1llà ta1nantía toútwn kaká, e1pì toútoiV pou oi7 te qumoì gígnontai kaì ai2 koláseiV kaì ai2 nouqeth'seiV. w4n e1stin

323a

deliberar sobre la virtud política, toda la cual deben abordar con justicia y sensatez, entonces escuchan, y con razón, a todo el mundo, como suponiendo que todos deben participar de esta virtud o, de lo contrario, no habría ciudades. Esta es, Sócrates, la causa de tal comportamiento.
Y para que no creas que te engaño, he aquí una prueba de cómo todos los hombres, en realidad, piensan que cada particular participa de la justicia y del resto de la virtud política: En las demás virtudes, como tú dices, si alguien, por ejemplo, dice que es un buen flautista o que sobresale en cualquier otro arte, sin ser verdad, entonces o se burlan o se indignan con él, y sus parientes, yendo por él, le recriminan como si se hubiera vuelto loco. Cuando, por el contrario, se trata de la justicia o del resto de la virtud política, si alguien, de quien saben que es injusto, se pone a decir en público la verdad sobre su persona, esto, el decir la verdad, que en el caso anterior se consideraba como sensato, en éste, se toma como una locura; pues sostienen que todo el mundo debe decir que es justo, lo sea o no; y que, quien no simula la justicia, está loco, puesto que no hay nadie que, en alguna manera, no participe necesariamente de la justicia, a menos que deje de ser hombre.
En resumen, he aquí mi respuesta: Que, efectivamente, cuando se trata de esta virtud, los atenienses admiten, con razón, el consejo de todo el mundo, porque piensan que todo el mundo tiene parte en ella.
Que, por otra parte, en su opinión esta virtud no es por naturaleza ni se desarrolla por sí misma, sino que es enseñable y que, si en alguien se desarrolla, se debe a su aplicación, es lo que a continuación voy a intentar demostrarte.
Pues con respecto a los defectos que los hombres consideran unos de otros, debidos a la naturaleza o a la casualidad, nadie se irrita ni reprende ni enseña ni castiga a quienes los poseen para que no sean así, sino que les compadecen. ¿Quién iba a ser tan necio como para intentar hacer algo de eso, por ejemplo, con los feos o los pequeños o los débiles? Pues se sabe, creo, que todos estos defectos, como sus contrarios, les sobrevienen a los hombres por naturaleza y por azar. Cuando se trata, en cambio, de aquellas virtudes que se piensa son fruto de la aplicación, de la práctica y de la enseñanza, si alguien posee, no éstas, sino los defectos contrarios, entonces sobre ese tal recaen iras, castigos y reproches.

e8n kaì h2 a1dikía kaì h2 a1sébeia kaì sullh'bdhn pân tò e1nantíon th<V politikh<V a1reth<V* e5nqa dh> pâV pantì qumoûtai kaì nouqeteî, dh<lon o7ti w2V e1x e1pimeleíaV kaì maqh'sewV kthth<V ou5shV. ei1 gàr e1qéleiV e1nnoh<sai tò kolázein, w3 Sw'krateV, toùV a1dikoûntaV tí pote dúnatai, au1tó se didáxei o7ti oi7 ge a5nqrwpoi h2goûntai paraskeuastòn ei3nai a1reth'n. ou1deìV gàr kolázei toùV a1dikoûntaV pròV toútv tòn noûn e5cwn kaì toútou e7neka, o7ti h1díkhsen, o7stiV mh> w7sper qhríon a1logístwV timwreîtai* o2 dè metà lógou e1piceirw<n kolázein ou1 toû parelhluqótoV e7neka a1dikh'matoV timwreîtai –ou1 gàr a6n tó ge pracqèn a1génhton qeíh –a1llà toû méllontoV cárin, i7na mh> au3qiV a1dikh'sñ mh'te au1tòV ou4toV mh'te a5lloV o2 toûton i1dw>n kolasqénta. kaì toiaúthn diánoian e5cwn dianoeîtai paideuth>n ei3nai a1reth'n* a1potroph<V goûn e7neka kolázei. taúthn ou3n th>n dóxan pánteV e5cousin o7soiper timwroûntai kaì i1díj kaì dhmosíj. timwroûntai dè kaì kolázontai oi7 te a5lloi a5nqrwpoi ou8V a6n oi5wntai a1dikeîn, kaì ou1c h7kista !Aqhnaîoi oi2 soì polîtai* w7ste katà toûton tòn lógon kaì !Aqhnaîoí ei1si tw<n h2gouménwn paraskeuastòn ei3nai kaì didaktòn a1reth'n. w2V mèn ou3n ei1kótwV a1podécontai oi2 soì polîtai kaì calkéwV kaì skutotómou sumbouleúontoV tà politiká, kaì o7ti didaktòn kaì paraskeuastòn h2goûntai a1reth'n, a1podédeiktaí soi, w3 Sw'krateV, i2kanw<V, w7V gé moi faínetai.
%Eti dh> loiph> a1poría e1stín, h8n a1poreîV perì tw<n a1ndrw<n tw<n a1gaqw<n, tí dh'pote oi2 a5ndreV oi2 a1gaqoì tà mèn a5lla toùV au2tw<n u2eîV didáskousin a8 didaskálwn e5cetai kaì sofoùV poioûsin, h8n dè au1toì a1reth>n a1gaqoì ou1denòV beltíouV poioûsin. toútou dh> péri, w3 Sw'krateV, ou1kéti mûqón soi e1rw< a1llà lógon. w4de gàr e1nnóhson* póteron e5stin ti e8n h6 ou1k e5stin ou4 a1nagkaîon pántaV toùV polítaV metécein, ei5per méllei póliV ei3nai; e1n toútv gàr au7th lúetai h2 a1poría h8n sù a1poreîV h6 a5lloqi ou1damoû. ei1 mèn gàr e5stin, kaì toûtó e1stin tò e8n ou1 tektonikh> ou1dè calkeía ou1dè

324a

Parte de éstos son la injusticia, la impiedad y, en una palabra, todo lo que es contrario a la virtud política. En este caso, todo el mundo se irrita y reprende a quien sea, prueba evidente de que se consideran fruto de la aplicación y del aprendizaje. Y si quieres reflexionar, Sócrates, sobre el valor que tiene castigar a los injustos, eso mismo te hará ver que los hombres consideran que la virtud puede ser adquirida. En efecto, nadie castiga a los injustos con la atención puesta en, o a causa de, que cometieron injusticias, a menos que se vengue irracionalmente como una bestia. El que se pone a castigar con la razón aplica el castigo, no por la injusticia pasada, pues no conseguiría que lo que fue dejase de ser, sino pensando en el futuro. para que ni él ni quien ve su castigo vuelvan a cometer injusticias. Y si lo hace con esta intención, es porque piensa que la virtud es enseñable, pues castiga en prevención. De esta opinión son cuantos en la vida privada o pública aplican penas. A los que se considera injustos, los condena y castiga todo el mundo, y sobremanera, los atenienses, tus conciudadanos. De esto se deduce, lógicamente, que también los atenienses son de los que piensan que la virtud puede ser adquirida y enseñada.
Me parece que ha quedado suficientemente demostrado por qué tus conciudadanos actúan correctamente al aceptar, en lo tocante a la política, el consejo de un herrero o de un zapatero; y, en segundo lugar, que consideran que la virtud es enseñable y puede ser adquirida.
Queda aún la otra dificultad que tú presentabas a propósito de los hombres virtuosos, a saber, por qué los varones virtuosos instruyen y hacen sabios a sus hijos en todo aquello que depende de maestros, pero en nada les hacen mejores cuando se trata de la virtud en la que ellos sobresalen. Sobre esto no te pondré un mito, sino un discurso razonado. Reflexiona sobre esto: ¿Existe o no algo uno de lo que todos los ciudadanos han de participar necesariamente para que la ciudad subsista? Aquí. precisamente, y no en otro sitio encuentra solución la dificultad que tú presentas. Si ese algo uno existe y no es la arquitectura ni la forja

kerameía a1llà dikaiosúnh kaì swfrosúnh kaì tò o7sion ei3nai, kaì sullh'bdhn e8n au1tò prosagoreúw ei3nai a1ndròV a1reth'n –ei1 toût! e1stìn ou4 deî pántaV metécein kaì metà toútou pánt! a5ndra, e1án ti kaì a5llo boúlhtai manqánein h6 práttein, ou7tw práttein, a5neu dè toútou mh', h6 tòn mh> metéconta kaì didáskein kaì kolázein kaì paîda kaì a5ndra kaì gunaîka, e7wsper a6n kolazómenoV beltíwn génhtai, o8V d! a6n mh> u2pakoúñ kolazómenoV kaì didaskómenoV, w2V a1níaton o5nta toûton e1kbállein e1k tw<n pólewn h6 a1pokteínein –ei1 ou7tw mèn e5cei, ou7tw d! au1toû pefukótoV oi2 a1gaqoì a5ndreV ei1 tà mèn a5lla didáskontai toùV u2eîV, toûto dè mh', skéyai w2V qaumasíwV gígnontai oi2 a1gaqoí. o7ti mèn gàr didaktòn au1tò h2goûntai kaì i1díj kaì dhmosíj, a1pedeíxamen* didaktoû dè o5ntoV kaì qerapeutoû tà mèn a5lla a5ra toùV u2eîV didáskontai, e1f! oi4V ou1k e5sti qánatoV h2 zhmía e1àn mh> e1pístwntai, e1f! v4 dè h7 te zhmía qánatoV au1tw<n toîV paisì kaì fugaì mh> maqoûsi mhdè qerapeuqeîsin ei1V a1reth'n, kaì pròV tv< qanátv crhmátwn te dhmeúseiV kaì w2V e5poV ei1peîn sullh'bdhn tw<n oi5kwn a1natropaí, taûta d! a5ra ou1 didáskontai ou1d! e1pimeloûntai pâsan e1piméleian; oi5esqaí ge crh', w3 Sw'krateV. e1k paídwn smikrw<n a1rxámenoi, mécri ou4per a6n zw<si, kaì didáskousi kaì nouqetoûsin. e1peidàn qâtton suniñ< tiV tà legómena, kaì trofòV kaì mh'thr kaì paidagwgòV kaì au1tòV o2 path>r perì toútou diamácontai, o7pwV {w2V} béltistoV e5stai o2 paîV, par! e7kaston kaì e5rgon kaì lógon didáskonteV kaì e1ndeiknúmenoi o7ti tò mèn díkaion, tò dè a5dikon, kaì tóde mèn kalón, tóde dè ai1scrón, kaì tóde mèn o7sion, tóde dè a1nósion, kaì tà mèn poíei, tà dè mh> poíei. kaì e1àn mèn e2kw>n peíqhtai* ei1 dè mh', w7sper xúlon diastrefómenon kaì kamptómenon eu1qúnousin a1peilaîV kaì plhgaîV. metà dè taûta ei1V didaskálwn pémponteV polù mâllon e1ntéllontai e1pimeleîsqai eu1kosmíaV tw<n paídwn h6 grammátwn te kaì kiqarísewV* oi2 dè didáskaloi toútwn te e1pimeloûntai, kaì e1peidàn au3 grámmata máqwsin kaì méllwsin sunh'sein tà gegramména w7sper tóte th>n fwnh'n, paratiqéasin au1toîV e1pì tw<n báqrwn a1nagignw'skein poihtw<n a1gaqw<n poih'mata kaì e1kmanqánein

325a

ni la a alfarería, sino la justicia, sensatez, la piedad, y este uno formado es lo que llamo virtud propia del hombre; si existe esto de lo que todos deben participar y que constituye un modelo que todo aquél que quiera aprender o realizar alguna otra cosa ha de seguir o, de lo contrario, renunciar a ello; si al que no participa de ello se le enseña y se le castiga, sea niño, hombre o mujer, para que mediante el castigo se haga mejor, y, en caso de no enmendarse con castigos y enseñanzas, se le expulsa por indeseable de la ciudad o se le mata, si todo esto es así y pese a ello los hombres virtuosos enseñan a sus hijos todo lo demás, pero esto no, ¡mira tú que maravilla de hombres virtuosos! Pues ya hemos demostrado que ellos consideran que esto es enseñable, tanto en la vida privada como en la pública. Pero siendo enseñable y cultivable ¿enseñan a sus hijos las demás cosas sobre las que no existe pena de muerte en caso de no saberlas, en tanto que sobre lo que existe pena de muerte y también de destierro para sus hijos (y, además de pena de muerte, confiscación de bienes y, para resumir en una palabra, destrucción de las familias), esas materias, en cambió, ni las enseñan ni las cuidan con todo cuidado? Al menos, Sócrates, hay que creerlo así.
Desde la más tierna infancia y durante toda la vida enseñan y amonestan a sus hijos. Tan pronto como el niño comprende el lenguaje, la nodriza, la madre, el preceptor y el padre mismo se esfuerzan constantemente para que sea el mejor en este terreno. En cada acción y en cada palabra le enseñan y le explican qué es justo y qué injusto, qué es bello y qué feo, qué es piadoso y qué es impío, qué hay que hacer y qué no. Si el niño obedece, bien; si no, le enderezan con amenazas y cachetes, como se endereza una vara torcida y curvada.
Luego, cuando se le envía a la escuela, se recomienda al maestro que ponga mucho más empeño en cultivar las buenas costumbres del niño que en cultivar el arte de las letras, o el de tocar la cítara. Los maestros, por su parte, ponen en ello el mayor cuidado. Cuando aprenden las letras y están en disposición de entender las palabras escritas, como ocurriera antes con los sonidos vocales, les ponen a leer en los bancos las obras de los grandes poetas y

a1nagkázousin, e1n oi4V pollaì mèn nouqeth'seiV e5neisin pollaì dè diéxodoi kaì e5painoi kaì e1gkw'mia palaiw<n a1ndrw<n a1gaqw<n, i7na o2 paîV zhlw<n mimh<tai kaì o1réghtai toioûtoV genésqai. oi7 t! au3 kiqaristaí, e7tera toiaûta, swfrosúnhV te e1pimeloûntai kaì o7pwV a6n oi2 néoi mhdèn kakourgw<sin* pròV dè toútoiV, e1peidàn kiqarízein máqwsin, a5llwn au3 poihtw<n a1gaqw<n poih'mata didáskousi melopoiw<n, ei1V tà kiqarísmata e1nteínonteV, kaì toùV r2uqmoúV te kaì tàV a2rmoníaV a1nagkázousin oi1keioûsqai taîV yucaîV tw<n paídwn, i7na h2merw'teroí te w3sin, kaì eu1ruqmóteroi kaì eu1armostóteroi gignómenoi crh'simoi w3sin ei1V tò légein te kaì práttein* pâV gàr o2 bíoV toû a1nqrw'pou eu1ruqmíaV te kaì eu1armostíaV deîtai. e5ti toínun pròV toútoiV ei1V paidotríbou pémpousin, i7na tà sw'mata beltíw e5conteV u2phretw<si tñ< dianoíj crhstñ< ou5sñ, kaì mh> a1nagkázwntai a1podeiliân dià th>n ponhrían tw<n swmátwn kaì e1n toîV polémoiV kaì e1n taîV a5llaiV práxesin. kaì taûta poioûsin oi2 málista dunámenoi {málista} –málista dè dúnantai oi2 plousiw'tatoi –kaì oi2 toútwn u2eîV, prvaítata ei1V didaskálwn th<V h2likíaV a1rxámenoi foitân, o1yiaítata a1palláttontai. e1peidàn dè e1k didaskálwn a1pallagw<sin, h2 póliV au3 toúV te nómouV a1nagkázei manqánein kaì katà toútouV zh<n katà parádeigma, i7na mh> au1toì e1f! au2tw<n ei1kñ< práttwsin, a1ll! a1tecnw<V w7sper oi2 grammatistaì toîV mh'pw deinoîV gráfein tw<n paídwn u2pográyanteV grammàV tñ< grafídi ou7tw tò grammateîon didóasin kaì a1nagkázousi gráfein katà th>n u2fh'ghsin tw<n grammw<n, w8V dè kaì h2 póliV nómouV u2pográyasa, a1gaqw<n kaì palaiw<n nomoqetw<n eu2rh'mata, katà toútouV a1nagkázei kaì a5rcein kaì a5rcesqai, o8V d! a6n e1ktòV baínñ toútwn, kolázei* kaì o5noma tñ< kolásei taútñ kaì par! u2mîn kaì a5lloqi pollacoû, w2V eu1qunoúshV th<V díkhV, eu1qûnai. tosaúthV ou3n th<V e1pimeleíaV ou5shV perì a1reth<V i1díj kaì dhmosíj, qaumázeiV, w3 Sw'krateV, kaì a1poreîV ei1 didaktón e1stin a1reth'; a1ll! ou1 crh> qaumázein, a1llà polù mâllon ei1 mh> didaktón.
Dià tí ou3n tw<n a1gaqw<n patérwn polloì u2eîV faûloi gígnontai; toûto au3 máqe* ou1dèn gàr qaumastón, ei5per a1lhqh< e1gw> e1n toîV e5mprosqen e5legon,

326a

les obligan a aprenderlas de memoria. En ellas encuentran muchos consejos y gran número de relatos, alabanzas y elogios de egregios varones antiguos, de modo que el niño, movido por la emulación, los imite y sienta el deseo de ser como ellos. Los citaristas, a su vez, actúan de modo similar: Se cuidan de cultivar la sensatez y de que el adolescente no obre mal. Además, cuando aprenden a tocar la cítara, les enseñan las obras de otros grandes poetas líricos, para que las interpreten con la cítara, y se esfuerzan en que los ritmos y armonías queden incrustados en las almas de los niños, para que sean más mansos y para que, al ser mejores en el ritmo y la armonía, resulten competentes en el hablar y en el actuar, pues toda la vida del hombre tiene necesidad de ritmo y de armonía. Todavía después de esto, se los envía al maestro de gimnasia, para que con un cuerpo más vigoroso puedan ejecutar las órdenes de una mente ágil, y no se vean obligados, a causa de su fragilidad corporal, a amedrentarse, tanto en la guerra como en las demás situaciones. Esto lo hacen precisamente los que más pueden; y los que más pueden son los más ricos. Pues bien, sus hijos son los que primero comienzan a frecuentar la escuela y los últimos que la abandonan.
Una vez que han abandonado la escuela, de nuevo la ciudad les obliga a aprender las leyes y a vivir conforme a ellas como conforme a un paradigma, para que no actúen con ellas a capricho, sino que, lo mismo que a los niños que todavía no saben escribir bien los maestros de escritura, trazando con el estilete las letras modelo, les entregan así la cartilla y les obligan a escribir conforme a la dirección de los trazos, así también la ciudad, prescribiendo las leyes ideadas por los buenos legisladores antiguos, obliga a gobernar y a ser gobernados conforme a ellas. Si alguien se aparta de ellas, le castiga y el nombre de este castigo, tanto entre vosotros como en otras partes, es el de «correctivo», como si la justicia fuese correctora.
Pues bien, siendo tal la diligencia, tanto privada como públicamente, a favor de la virtud, ¿todavía te sorprendes, Sócrates, y dudas si la virtud es enseñable? Esto no debe sorprender a nadie; por el contrario, mucho más sorprendería que no fuese enseñable.
¿Por qué, entonces, muchos hijos de padres buenos salen malos? Aprende por tu parte esto: El hecho no resulta en absoluto sorprendente, si lo que he venido diciendo es cierto, a saber,

o7ti toútou toû prágmatoV, th<V a1reth<V, ei1 méllei póliV ei3nai, ou1déna deî i1diwteúein. ei1 gàr dh> o8 légw ou7twV e5cei –e5cei dè málista pántwn ou7twV –e1nqumh'qhti a5llo tw<n e1pithdeumátwn o2tioûn kaì maqhmátwn proelómenoV. ei1 mh> oi4ón t! h3n pólin ei3nai ei1 mh> pánteV au1lhtaì h3men o2poîóV tiV e1dúnato e7kastoV, kaì toûto kaì i1díj kaì dhmosíj pâV pánta kaì e1dídaske kaì e1péplhtte tòn mh> kalw<V au1loûnta, kaì mh> e1fqónei toútou, w7sper nûn tw<n dikaíwn kaì tw<n nomímwn ou1deìV fqoneî ou1d! a1pokrúptetai w7sper tw<n a5llwn tecnhmátwn –lusiteleî gàr oi3mai h2mîn h2 a1llh'lwn dikaiosúnh kaì a1reth'* dià taûta pâV pantì proqúmwV légei kaì didáskei kaì tà díkaia kaì tà nómima –ei1 ou3n ou7tw kaì e1n au1lh'sei pâsan proqumían kaì a1fqonían ei5comen a1llh'louV didáskein, oi5ei a5n ti, e5fh, mâllon, w3 Sw'krateV, tw<n a1gaqw<n au1lhtw<n a1gaqoùV au1lhtàV toùV u2eîV gígnesqai h6 tw<n faúlwn; oi3mai mèn ou5, a1llà o7tou e5tucen o2 u2òV eu1fuéstatoV genómenoV ei1V au5lhsin, ou4toV a6n e1llógimoV hu1xh'qh, o7tou dè a1fuh'V, a1kleh'V* kaì pollákiV mèn a1gaqoû au1lhtoû faûloV a6n a1pébh, pollákiV d! a6n faúlou a1gaqóV* a1ll! ou3n au1lhtaí g! a6n pánteV h3san i2kanoì w2V pròV toùV i1diw'taV kaì mhdèn au1lh'sewV e1pai+ontaV. ou7twV oi5ou kaì nûn, o7stiV soi a1dikw'tatoV faínetai a5nqrwpoV tw<n e1n nómoiV kaì a1nqrw'poiV teqramménwn, díkaion au1tòn ei3nai kaì dhmiourgòn toútou toû prágmatoV, ei1 déoi au1tòn krínesqai pròV a1nqrw'pouV oi4V mh'te paideía e1stìn mh'te dikasth'ria mh'te nómoi mhdè a1nágkh mhdemía dià pantòV a1nagkázousa a1reth<V e1pimeleîsqai, a1ll! ei3en a5grioí tineV oi4oíper ou8V pérusin FerekráthV o2 poihth>V e1dídaxen e1pì Lhnaív. h3 sfódra e1n toîV toioútoiV a1nqrw'poiV genómenoV, w7sper oi2 e1n e1keínv tv< corv< misánqrwpoi, a1gaph'saiV a6n ei1 e1ntúcoiV Eu1rubátv kaì Frunw'ndj, kaì a1nolofúrai! a6n poqw<n th>n tw<n e1nqáde a1nqrw'pwn ponhrían. nûn dè trufâªV, w3 Sw'krateV, dióti pánteV didáskaloí ei1sin a1reth<V kaq! o7son dúnantai e7kastoV, kaì ou1deíV soi faínetai* ei3q!, w7sper a6n ei1 zhtoîV tíV didáskaloV

327a

que en este asunto, el de la virtud, si la ciudad quiere subsistir, nadie debe ser profano. Si, pues, lo que digo es así (y ciertamente lo es), elige y considera otra cualquiera de las profesiones o de las enseñanzas. Supongamos, por ejemplo, que la ciudad no pudiera subsistir sin que todos fuéramos flautistas, cada cual en la medida de sus posibilidades; y que se enseñase esto a todo el mundo, tanto privada como públicamente, a la vez que se acusaba a quien no tocara bien la flauta; y que nadie se viese privado de esto, como ahora nadie se ve privado ni hace un misterio de lo justo y de las leyes, a diferencia de lo que ocurre en las demás obras técnicas (pues a todos, creo, nos resultan ventajosas la justicia y la virtud comunitarias, y por eso todos están dispuestos a comunicar y enseñar a todos la justicia y las leyes). Si esto es así, y si mantuviésemos todo el interés y buena voluntad para enseñarnos mutuamente el arte de tocar la flauta, ¿tú crees, Sócrates, que los hijos de los buenos flautistas saldrían buenos flautistas en mayor proporción que los hijos de los malos? Yo creo que no. Ocurriría, más bien, que el hijo que saliese mejor dotado para el arte de la flauta, ese se haría famoso, mientras que el peor dotado quedaría sin gloria. Ocurriría también con frecuencia que el hijo del buen flautista saldría mediocre y el hijo del mediocre, bueno. Pero, de todas formas, todos serían flautistas aceptables, en comparación con los profanos y con quienes no entienden nada de flauta.
Así, también ahora, el hombre que más injusto pueda parecerte de cuantos viven en una sociedad regida por leyes sería, con todo, justo y un profesional de esta materia, si se le comparase con gentes que no tuviesen ni educación ni tribunales de justicia ni leyes ni coacción alguna que les obligase a cultivar la virtud, siendo así una especie de salvajes como los que el año pasado nos presentaba el poeta Ferécrates en las fiestas Leneas. Si, de repente, te vieras en medio de estas gentes, como los misántropos en aquel coro, desearías encontrarte con Euribato y Frinondas y echarías de menos con nostalgia la maldad de las gentes de aquí. Ahora te muestras desdeñoso, Sócrates, porque todo el mundo, en la medida de sus posibilidades, es maestro de virtud y, por eso, te parece que nadie lo es. Es como si trataras de averiguar quién es el maestro que nos ha enseñado a hablar griego.

toû e2llhnízein, ou1d! a6n ei4V faneíh, ou1dé g! a6n oi3mai ei1 zhtoîV tíV a6n h2mîn didáxeien toùV tw<n ceirotecnw<n u2eîV au1th>n taúthn th>n técnhn h8n dh> parà toû patròV memaqh'kasin, kaq! o7son oi4óV t! h3n o2 path>r kaì oi2 toû patròV fíloi o5nteV o2mótecnoi, toútouV e5ti tíV a6n didáxeien, ou1 r2áªdion oi3mai ei3nai, w3 Sw'krateV, toútwn didáskalon fanh<nai, tw<n dè a1peírwn pantápasi r2áªdion, ou7tw dè a1reth<V kaì tw<n a5llwn pántwn* a1llà ka6n ei1 o1lígon e5stin tiV o7stiV diaférei h2mw<n probibásai ei1V a1reth'n, a1gaphtón. w4n dh> e1gw> oi3mai ei4V ei3nai, kaì diaferóntwV a6n tw<n a5llwn a1nqrw'pwn o1nh<saí tina pròV tò kalòn kaì a1gaqòn genésqai, kaì a1xíwV toû misqoû o8n práttomai kaì e5ti pleíonoV, w7ste kaì au1tv< dokeîn tv< maqónti. dià taûta kaì tòn trópon th<V práxewV toû misqoû toioûton pepoíhmai* e1peidàn gár tiV par! e1moû máqñ, e1àn mèn boúlhtai, a1podédwken o8 e1gw> práttomai a1rgúrion* e1àn dè mh', e1lqw>n ei1V i2erón, o1mósaV o7sou a6n fñ< a5xia ei3nai tà maqh'mata, tosoûton katéqhke.
Toioûtón soi, e5fh, w3 Sw'krateV, e1gw> kaì mûqon kaì lógon ei5rhka, w2V didaktòn a1reth> kaì !Aqhnaîoi ou7twV h2goûntai, kaì o7ti ou1dèn qaumastòn tw<n a1gaqw<n patérwn faúlouV u2eîV gígnesqai kaì tw<n faúlwn a1gaqoúV, e1peì kaì oi2 Polukleítou u2eîV, Parálou kaì Xanqíppou toûde h2likiw<tai, ou1dèn pròV tòn patéra ei1sín, kaì a5lloi a5llwn dhmiourgw<n. tw<nde dè ou5pw a5xion toûto kathgoreîn* e5ti gàr e1n au1toîV ei1sin e1lpídeV* néoi gár.
PrwtagóraV mèn tosaûta kaì toiaûta e1pideixámenoV a1pepaúsato toû lógou. kaì e1gw> e1pì mèn polùn crónon kekhlhménoV e5ti pròV au1tòn e5blepon w2V e1roûntá ti, e1piqumw<n a1koúein* e1peì dè dh> ñ1sqómhn o7ti tv< o5nti pepauménoV ei5h, mógiV pwV e1mautòn w2spereì sunageíraV ei3pon, bléyaV pròV tòn 9Ippokráth* #W paî !Apollodw'rou, w2V cárin soi e5cw o7ti proútreyáV me w4de a1fikésqai* polloû gàr poioûmai a1khkoénai a8 a1kh'koa Prwtagórou. e1gw> gàr e1n mèn tv< e5mprosqen crónv h2goúmhn ou1k ei3nai a1nqrwpínhn e1piméleian ñ4 a1gaqoì oi2 a1gaqoì gígnontai* nûn dè pépeismai. plh>n smikrón tí moi e1mpodw'n, o8 dh<lon o7ti PrwtagóraV r2jdíwV e1pekdidáxei, e1peidh> kaì tà pollà taûta e1xedídaxen. kaì gàr ei1 mén tiV perì au1tw<n toútwn suggénoito o2tvoûn tw<n

328a

Te parecería que ninguno en particular. Lo mismo te ocurriría, creo, si trataras de averiguar quién ha enseñado a los hijos de nuestros artesanos el arte que han aprendido de su padre, según el grado de competencia de éste y la de sus amigos de oficio: ¿Quién los ha enseñado? Creo, Sócrates, que indicar el maestro de éstos resulta tan difícil como fácil es encontrar el de los completamente ignorantes. Pues lo mismo ocurre con la virtud y con todo lo demás: Por pequeña que sea la ventaja que alguien nos saque en hacernos progresar en la virtud, hemos de darnos por satisfechos.
Yo, precisamente, creo ser uno de esos. Y de manera diferente a los demás hombres, ayudar a que alguien llegue a ser un hombre de bien y merecer el salario que cobro, y aún uno mayor, como opina también el mismo discípulo. Por eso, he dispuesto la siguiente forma de hacer efectivo tal salario: Una vez que alguien ha recibido mis enseñanzas, si quiere, me paga la suma que he pedido; si no, yendo a un templo, declara bajo juramento cuánto merecen mis enseñanzas y eso me entrega.
Aquí tienes, Sócrates, lo que mediante un mito y un discurso razonado he dicho: Que la virtud es enseñable. Que los atenienses así lo creen. Que no tiene nada de sorprendente el que de padres buenos salgan hijos malos y de malos, buenos; puesto que tampoco los hijos de Policleto, de la misma edad que Paralo y Jantipo, aquí presentes, son nada en comparación con su padre; y lo mismo ocurre con los hijos de los otros profesionales. Por lo que a éstos respecta, aún es pronto para enjuiciar: hay puestas en ellos muchas esperanzas, pues son jóvenes.
Cuando Protágoras hubo expuesto estas ideas y otras similares, se calló. Y yo, después de haber permanecido durante bastante tiempo embelesado, seguía con los ojos fijos en él, como si fuera a añadir algo, y deseoso de oírle. Luego, cuando me di cuenta de que realmente había acabado y apenas me repuse, volviéndome hacia Hipócrates, le dije:
– Cuánto te agradezco, hijo de Apolodoro, el que me hayas compelido a venir aquí, pues posee para mí gran valor oír a Protágoras lo que he oído. Hasta ahora, siempre había creído que no existía práctica humana mediante la cual los buenos se hacen buenos. Ahora estoy convencido de que sí. Pero me queda una pequeña duda, de la que, evidentemente, Protágoras me sacará fácilmente, ya que también me ha sacado de muchas de esta índole.
Si alguien consultase sobre estas mismas cuestiones con cualquiera de nuestros oradores

dhmhgórwn, tác! a6n kaì toioútouV lógouV a1koúseien h6 PerikléouV h6 a5llou tinòV tw<n i2kanw<n ei1peîn* ei1 dè e1panéroitó tiná ti, w7sper biblía ou1dèn e5cousin ou5te a1pokrínasqai ou5te au1toì e1résqai, a1ll! e1án tiV kaì smikròn e1perwth'sñ ti tw<n r2hqéntwn, w7sper tà calkía plhgénta makròn h1ceî kaì a1poteínei e1àn mh> e1pilábhtaí tiV, kaì oi2 r2h'toreV ou7tw, smikrà e1rwthqénteV dólicon katateínousi toû lógou. PrwtagóraV dè o7de i2kanòV mèn makroùV lógouV kaì kaloùV ei1peîn, w2V au1tà dhloî, i2kanòV dè kaì e1rwthqeìV a1pokrínasqai katà bracù kaì e1rómenoV perimeînaí te kaì a1pod